Çocukken oturduğumuz yerin pek yakınında adını Çifte Saraylar olarak bildiğimiz ince çakıllar döşenmiş yazlık gazinomsu bir bahçe vardı. Girişin biraz aşağısında kalan masalarla donanmış bir alan ve karşıda bir sahne bulunuyordu. Şimdi düşünür oldum: Ortada, içinde kırmızı balıkların dolaştığı küçük havuz acaba yerinde yeller esen bir konaktan yadigâr mı kalmıştı? Yaz geceleri burada saz ve söz buluşur, şimdi artık sanatçı adını alan şarkıcılar türkücüler sahne alırdı. Bunların içinde kendine has sesiyle bir yaz gecesini yankılandıran Hamiyet Yüceses’i hatırlar gibiyim. “Her yeeeer karanlık!” şarkısı pek meşhurdu. Yüzüne allık sürmüşçesine al yanaklı, galiba şalvarlı, bir adamın “kır belini Ali dayı, kır belini” türküsünü oyun eşliğinde söyleyerek oradakileri güldürmeye çalışması bulutların arkasında kalalı çok oldu. Hafızamız neyi seçerse onu bize bırakıyor!
Bir gece orada çocukça bir hevesle sahneye tutunup bakınırken bir süre sonra elimin şişmeye başladığını fark etmemle hemen sağlık ocağına benzeyen küçük bir hastaneye götürülmüştüm. Ne yaptılar bilmiyorum, elim sarılmıştı ve sargı bezinden sızan sarı renkli bir sıvı elimi boyamıştı. Parmağımı hangi böcek, hangi örümcek ısırdıysa muhakkak ona dokunduğum, onu rahatsız ettiğim içindir. Eminim o, sadece beni uyarmak istemiştir! Ama neden onu muhabbetle anıyorum ki? Bilmem, hayatıma vaktiyle anlatılmaya değer küçük ve zararsız bir dokunuş bıraktığı için mi? Ama söylemesi acı veren gelişmelere de şahit oldum; bir zaman sonra hayallerimi kurcalayan Çifte Saraylar bahçesinin yerinde beton bir kütlenin, Gürün Han’ın peyda olduğunu gördüm. Çifte Saraylar şimdi bu hanın temelleri altında gömülü bulunuyor. İnsanız, ömrümüzün bazı duraklarında geçmiş zamanların kazılarını yapmadan edemiyoruz
İşte çocukluğum her köşe başında bir hanın bulunduğu böyle bir yerde geçti. Gençliğimde de onların pek uzağında değildim. Valide Han, Büyük Yeni Han, Kocabey Han, Kurşunlu Han, Vezir Han, Gürün Han, Zincirli Han, Katırcıoğlu Hanı, Abud Efendi Hanı, Veli Alemdar Hanı, Üç Kapılı Suhulet Hanı… sadece hatırladıklarım. Kim bilir daha ne çok efsunlu han isimleri vardır? Varlıklı tüccarlar, orta ve küçük esnaf, fabrika öncesi üretim yapan küçük üreticiler, depo ve yazıhane sahipleri, çay ocakları, arkalıklı hamallar… buralarda maişet peşinde koşarlardı. Buradaki insanlardan en ziyade hatırladığım zihnimde fotoğrafları hep asılı kalmış hamallardı; sırtlarına vurulan bir nevi semer şeklinde “arkalık”lara yüklenmiş türlü türlü çok ağır yüklerle bacakları titreye titreye merdivenlerden inmeye veya merdivenleri tırmanmaya çalışan hamallar…
Han köşeleri, han odaları… Uzak diyarların sefaleti, rutubeti, yalnız geceleri, hastalığı, gurbeti, ayrılıkları düşündüren mekânları… İnsanları yerinden yurdundan koparıp buralara atan şey hepimizin bildiği ihtiyaçlar, ekmek parasıdır. Annemin babası, dedem, ülkenin en büyük şehrinde, ihtimal böyle bir han köşesinde kalmış olmalı. Orada hastalanıp köyüne dönmek zorunda kaldıktan az bir zaman sonra genç denebilecek yaşta vefat etmiş. Tam burada, yüz yıl önce yazılmış Han Duvarları şiirinin son dokunaklı mısralarını anmasam olmaz:

Ne zaman yolda bir han rastlasam irkilirim
Çünkü sizde gizlenen dertleri ben bilirim
(…)
Ey garip çizgilerle dolu han duvarları
Ey hanların gönlümü sızlatan duvarları!

Bazı hanların isimleri masallardan alınmış gibi. Zincirli Han… Masal bu ya, sanki koskoca hanı kaçmasın diye zincirle bağlamışlar! Ya Üç Kapılı Suhulet Hanı’na ne demeli? Aslını görmeseniz üç kapısıyla göklerde tasarlanıp yere indirilmiş sanırsınız. Üç kapısının yanında adındaki ‘Suhulet’ kelimesine bayılıyorum. Kim, nasıl oldu da bu adı ona verdi? Nasıl oldu da bu güzel kelimenin şimdiye kadar ipini çekmedik? Ne diyeyim? Dostlar, “suhulet” yoldaşınız olsun!
Zamanla anlamaya başladım ki küçük sayılarla yapılan nitelendirmeler, isimlendirmeler zihnime sevimli yuvalarını bırakmış: Biricik, bir tanem, bir yastıkta, iki cihan, bir elin nesi var iki elin sesi var…, çifte saraylar, çifte havuzlar, çifte minareler, çifte kumrular, bir çift turna, çifte kavrulmuş, üç kapılı, üç şerefeli, beşi bir yerde, dört duvar arasında, iki gözü iki çeşme, yedi veren gül, yedi iklim-dört köşe, boğaz dokuz boğum, kırk yıllık kahve, iki el bir baş için, dört nala koşmak, on para etmez.. Ve küçük sayıların biraz uzak akrabaları; yedisinde ne ise yetmişinde de odur, bir kahvenin kırk yıl hatırı vardır…
Küçük sayılarda gezinirken “çifte” kelimesine çok takıldım. Çifte (tüfek), çifte atmak, çifte telli… gibi farklı aileden olanlar bir tarafa benim gönlüm çifte kumruların, çifte turnaların ve bütün sevdalı kuşların konduğu yerlerde, sevdalı mahallerde… Çifte Saraylarda, Çifte Minarelerde, Çifte Çınarlarda dolaşıp duruyor. Hayatımızda ne kadar çok çift veya çifte var! Biri diğerine zıt veya biri diğeriyle çok muhabbetli. Bazıları gece ile gündüz, aşk ve nefret, hayat ve ölüm, güzel ve çirkin iken bazıları ince ve nazik, dürüst ve onurlu, arkadaş ve yoldaş gibi…
Geçenlerde gördüm; yakınlarımızda tepelerden aşağıya inen ıslah edilmiş dere yatağının kenarında “imdat” dileyerek çevresini sarmış apartmanlardan her nasılsa kurtulmuş küçük bir alanda düzenlenmiş çocuk parkının adını “Koca Çınar Parkı” koymuşlar. Çünkü orada dere yatağına bitişik, suyun toprağı yaladığından olsa gerek, kalın kökleri açıkta görünen kim bilir ne zamandan kalmış koca bir çınar vardı. Derenin hemen alt yanında parkın otuz-kırk metre uzağında neredeyse aynı cesamette başka bir ulu çınar daha bulunuyordu. Sanki o, üvey evlat gibi. Değiştirme iktidarım olsaydı parkın adını, kocaman ve kimliksiz Gürün Hanının altına gömülmüş olan “Çifte Saraylar”ı biraz hatırlatması için “Çifte Çınarlar Parkı” koyardım. Ne yazık, mekânlar da insanlar gibi ölüyor.
Küçük sayılarla bedenlenmiş çağrışımları düşünürken vaktiyle severek ve aydınlanarak okuduğum bir kitabı hatırlayıverdim: “Küçük Güzeldir.” Bu günkünden başka bir dünyaya çağıran bir kitaptı. Güncel teknolojiye arkasını dönmeyen ancak küçük işletmeleri önceleyen bir tasavvur, bir davetti. O çağrı, insanlığın yönünü bükme çağrısıydı. Şimdi “büyük güzeldir” çağında yaşıyor, isteyerek veya mecbur kalarak gelmesi kaçınılmaz görünen bir kırılma noktasına doğru sürüklenip duruyoruz.
Kadim Kelâmın “çoklukla övünüp oyalanmak” ihtarı çok düşündürücü. Modern dünyada alıştırılmış bir çokluk içinde yaşıyoruz ve çokluğu talep ediyoruz. Akıp giden muazzam oto yolda bineğimizi geri vitese alma imkânı yok. Olsa olsa yoldan çıkabiliriz! Bu manada yoldan çıkmak fena değildir! Vazgeçmek, bizi çekip çeviren hayat tarzımızda neredeyse tutsak olduğumuz bazı şeylere arkamızı dönerken, bazılarına ise yüzümüzü çevirip hiç olmazsa tanışmak için “merhaba” diyebiliriz. Nasıl mı? Ukalâlık etmeyi göze alarak söylemek isterim: Mümkün olanları zorlayarak her birimize özgü yollarla çokluktan azar azar arınmakla, azar azar küçülmekle, azar azar sadeleşmekle, azar azar yetinmeyi öğrenmekle, iç gözlemle işaretlediğimiz safralardan arınarak… Burada yine bir “nasıl” sorusu önümüze düşüyor. Nasıl mı? Böyle olmayı, böyle yaşamayı çok arzu edersek, çok özlersek, o unutulmaya yüz tutmuş kelimeyle “iştiyakla” istersek yola çıkmak için belki doğrulabilir ve gerinip, bulunduğunuz yerden karşı kıyıya atlayabiliriz.
Başımızın üstündeki sayısız yıldızın çokluğunu ve kâinatın sonsuz büyüklüğünü düşününce o çokluktan, o büyüklükten sadece haşyete ve hayrete düşeriz. Çokluk ve bolluk, fena olması bir tarafa, bir nimet. Sonsuz gibi görünen topraklarda uzanıp giden olgun başakların çokluğuna şükredip yerlere kapanasımız gelir. Fena olan, tüketim değirmenini gıcırtısı altında büyük kapital sahiplerinin yönettiği modern medeniyetin, modern hayat tarzımızın yaşattığı çokluk içindeki sıkışmışlığımızdır. Düşünüyorum da, belki de o hanlar, dedelerimi, amcalarımı ve nihayetinde beni, geçim yollarını kaybetmiş insanları zorunlu olarak topraktan koparıp büyük şehre çeken ve içinde türküler okunan havuzlu Çifte Saraylar’ı yıkan akılsız irileşme ve hastalıklı urlaşmanın ilk işaretlerindendi.
Bu düşüncelerle içim bunalmışken büyük şehirlerde uzaklarda, köylük yerlerde bir araya gelerek toprakla barışık üretim yapanların hikâyelerini dinlerken inşirah duyuyorum. Bu yüzden tek-tük de olsa kırsal yerlere göç ederek kendilerine meşgale bulan ailelerin var olmaya başladığını öğrendikçe belki yeni bir yol açabilir ümidiyle, birçok sebepten dolayı sürekli olmasından şüphe etmekle beraber, cesur bir kararla gerinip bir karşı kıyıya atlamalarını alkışlamak istiyorum. Eminim iştiyaklarımız neye yönlendirirse ve içsel kaslarımız neye muktedir olabilirse orada bekleyen, bazısı bir adım ötemizde, bazısı biraz daha ilerde, (bazısı ulaşamayacağımız bir yerde) hepimizin karşı kıyıları vardır.
Ama çok şükür yol açıcı hayallerinin, iştiyaklarının peşinde koşan insanlar bitmiyor, bitmeyecek. Okuyorum, görüyorum; özellikle kadınlar kırsal bölgelerde, köylerde bir araya geliyorlar, kendi aralarında işbirliği yapmayı, küçük işletmelerinde birlikte üretici olmayı öğrenip seviyorlar. Bunlarla ilgili haberler ve özellikle görsel programlar mutluluk veriyor. Genç nüfusun akıllı teknolojilerle tarıma rağbet etmeye başladığını öğrenmek ayrıca heyecan veriyor. Kırlarda, köylerde büyüklerin yanında modern küçük işletmelerde ışıklarının sönmemesi için başta kadınlar olmak üzere çalışan herkesi uzaktan muhabbetle selâmlamak istiyorum. Onlar, büyük şehirlerin kıyılarına atlamayıp kendi dünyalarında yeniden örgütlenerek başka bir kıyıda yaşamanın mümkün ve saadetli olduğunu bize hissettiriyorlar. Hem “ayrıksı” hem de mutlu olmayı beceren insanlara bayılıyorum!
Hikâyemsi şeyler kırlarda yol alan bir trenin penceresinden görünen manzaralar gibi değişerek akıp gitmeyi seviyor. Birazdan ağaçların örttüğü bir vadiyi göreceksiniz. Orada en uzaklarda, gök yüzünde şimdi içinizi genişleten maviliği tehdit eden kara bulutlardan endişe duymaya başlayacaksınız. İşte öyle “çifte” kelimesi de beni büsbütün başka bir manzarada, başka bir mecraya attı. Ne garip! Burada küçük sayıların en kullanışlı kelimesi “çifte” kelimesi “çiftçi” kelimesinde ete kemiğe bürünüverdi ve iklim de, manzara da değişti! Kendimi sert bir araziye bakarken buldum.
Çiftçi elbette toprağı sürüp eken insandır, malûm. Ama ne ile? Zorunlu olarak o sert yerde “çifte kuvvetle” toprağın karnını yarıp sürer. Zira toprak “sadık yâr” olsa da kuvveti de selâmlar, bedenini kuvvete teslim ettiği zamanlar gerekir. Bu bir çifte kuvvet bir çift öküzün kaslarından gelir. Toprağı süren insan, o çifte koşulan, o çifte güce öyle bağlı ve bağımlıdır ki yaptığı mübarek işin kimliğini, adını “çiftçi” olarak onlardan almıştır.
Önümüzde açılan manzarada şimdi gözlerimiz boyunduruk altında daha hızlı hareket etmesi için kalçaları zaman zaman ucu çivili bir değnekle dürtülüp kanatılan bir çift öküzün sabanla tarlanın göğsünü yararken bıraktığı çizgiyi izlemeye başladı. Makinelerden önce dünyanın öküzün boynuzunda durduğuna inananların bulunduğu binlerce yıl biz insanlar, gerçekten bu bir çift öküzlerin emeği ile ekmeğimizi yedik, dışkısı ile ocağımızı yaktık, tarlayı gübreledik, gönünden çarığımızı diktik.
Kadim Kelâm insanın Rabbine karşı nankör olduğunu bildiriyor. Bu nankör insan, öküze de eziyet etmiş, hadım edildikten sonra ömrü boyunca kendine itaatle hizmet eden hayvanın adını, “öküz ismini”, hemcinslerine hakaret etmek için kullanmaktan da geri kalmamıştır. Bu bahis açıldığında eski bir çiftçi olan bir yakınımın vaktiyle kağnıda, tarlada, harmanda boyunduruk altında koşulu iken öküzlerin canını acıtmış olmanın pişmanlığı ile ‘bunun hesabını nasıl vereceğim?’ diyen nedamet dili, bu sıralarda kulağımdan hiç gitmez oldu.
Anadolu köylerinde konuşulan mis gibi Türkçe’nin kokusunu aldığımız şiirlerinin birinde Pir Sultan Abdal her evin “devliğini”, yani geçimini öküzlerin döndürdüğünü hatırlatıyor. Sayısı iki, yani, bir çift öküzle…

Dağdan kütür kütür hezen indirir
İndirir de ateşlere yandırır
Her evin devliğin öküz döndürür
İreçberler hoşça tutun öküzü
*
Öküzün damını alçacık yapın
Yaş koman altında kuruluk sepin
Koşumdan koşuma gözlerin öpün
İrençberler hoşça tutun öküzü

(İrençber, yani rençber, yani çiftçi… Anadolu Türkçesinde (r) sesinin çekiciliğine hep hayret etmişimdir . Yakınlarımdan duyduğum bazı kelimelerin sesleri kulaklarımda: recep-irecep, rahat-ırahat, rüzgâr-örüzger, ramazan-ıramazan,ruşen-ürüşan, rum-urum… Bu bir tarafa, ilgimi çeken bir noktayı da işaret etmekten kendimi alamadım: Hani “Balkon” şairi “evleri balkonsuz yapan mimarların alnından öpün” diyordu ya, burada yüz yıllar önce başka bir şair, bir halk ozanı, nankör insana emeklerine teşekkür için gözleri öpülecek öküzlerden bahsediyor. İki zaman, iki ayrı dünya, iki resim… Ayrı ayrı akan uzak hayatlar.. Ama ikisinde de bir muhabbet öpücüğü var. Ne güzel ve ne tuhaf değil mi?)
Hikâyemsi şeyler Çifte Saraylardan başlayarak âvare bir çocuk gibi kâh oraya, kâh buraya seğirtip, küçük sayıların etrafında dolaşıp durdu, onlarla birlik yaşanan basit hayatımızın anlam dünyasında birazcık dolaştı. Küçük sayılara dost sevgiler içimi ısıttığından olsa gerek. Bir mektup şöyle başlıyordu: “ İki gözüm efendim…” Diğerinin cevabındaki son satırı gördüm şöyle yazıyordu: “Sana iki cihanda saadetler dilerim.”
Birisi kulağıma fısıldadı: Ama bütün sayıların efendisinin “Bir” olduğunu unutma!. İki gözün var ama ilettiğin muhabbet bir; iki cihan var ama sana sunulan saadet dileği bir. Güneşin ışınları sayısız, ama ışığı bir. Yaz geceleri şehirlerden uzak kırlarda üstümüze düşecekmiş gibi asılı duran öyle çok yıldız var ki, ama gök bir. Yerde, gökte, denizlerin derinliklerinde renkleri, tasarımları, becerileri ile bizi hayretten hayrete düşüren ne çok canlı türü var, lâkin hayat bir. Varlık âleminde “Bir” bütün sayıları yutuyor, bütün sayıları kuşatıyor.
Savrulduğumun, sınırları aştığımın farkındayım. Olsun! Dışımızda dünyamızı hırpalayan büyük rakamlı çokluk ve kibirli büyüklüklerden bunaldığımızda hayatlarımıza dokunan içleri dopdolu küçük sayıları anarak eteklerinde dolaşmak, çeşitleriyle ve çelişkileriyle bile olsa bana hoş geliverdi. Dilimizin varlık ve anlam dünyasında onlarla birlikte yaşarken bizim bu âlemdeki küçücük maceramıza eşlik etmelerinde bir dostluk, bir insanî yakınlık aradığımı sandım. En sonunda aklım ve ruhum, bahçesinde üç-beş ağacın bulunduğu uzak bir yerlerde suhulet, inşirah ve iştiyakla gülümseyen küçücük bir evde takılı kaldı.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir