“Aşırılığın peygamberlerine döndüğümüzde ne görüyoruz peki? Burada karşımıza geri dönüşü olmayan bir döngüsel yolculuk, çözümü olmayan bir kriz, yeniden bütünleşme içermeyen bir diyalektik çıkıyor.”  

Alan Megill, Aşırılığın Peygamberleri

Şiir doğası gereği aşırıdır. İçinde yaşadığımız ve zihnimizi, ilişkilerimizi, nesnelerle irtibatımızı örgütleyen dil ve biçimlerin tek boyutluluğunda kaybolmuş insanı kendisine çağırırken abartma teknikleri kullanmasının sebebi çağrısını etkili, duyulur ve anlaşılır kılma isteğinden kaynaklanır. Eski şiirin tıpkı tarih gibi retoriğin bir alt dalı kabul edilmesi ama ondan farklı olarak, olması gerekeni dile getirmesi aşırılığı zorunlu kılıyordu. Şiir sıradan hayatı kurgulayan gündelik hesabi dil mağarasının dışında başka hayatlar olduğunu inandırıcı bir şekilde duyurabilmek için biçim ve ses aşırılıklarını denemek durumundaydı. Aşırılığın doğası gereği şiirde istisna değil norm olduğu söylenilebilir. Şair bir hesaplama rejimi olan gündelik dili uysalca kabul eden demos’un içindedir ama demos’a tabi değildir. Olabilecek olanı görebilmesi için küçük uzlaşmaları (consensus) aşarak uyumsuzluğu (dissensus) tercih etmek durumundadır.

Bizim şiirimiz ise yapısal sorunları nedeniyle aşırılığı (extremitiy) biçimden ziyade içerikte ve yenilik kavramı üzerinden arayagelmiştir. Klasik edebiyatımızda yeniliğin temel arayış olduğunu nevnihal (Seyranî), nevsühan (Nedim) ve resmi-i nev (Şeyh Galib)  gibi ifadelerden anlıyoruz. Yani yenilik arayışı o kadar da yeni değil. 1712 doğumlu Sabit, mealen “Sen ey kalem, uğranmamış semt bul, ayak basmadık yerlerde dolaş,” diyordu mesela. O yüzden yeniliğin sadece modern edebiyatımıza has bir arayış olduğu söylenemez. Ancak aşırılığın asıl uygulama alanı olan biçim denemelerinin kısıtlı olması şiiri söz oyunlarına ve hünere indirgemiş, yaşayan insana ulaşmasını zorlaştırmıştır.  Asırlık biçimlerin şahsiyetin ifadesine olanak tanımayan katı yapısı, yenilik hamlelerinin şiiri değiştirmesini geciktirmiştir. (Beşir Fuad’ın, aşırılığı kâğıttan hayata ve hatta ölüme taşıma hamlesi sadece bizim edebiyatımız için değil dünya edebiyatı içinde de müstesna yerini hâlâ korumaktadır.)

Tanzîmat’ın ilk iki kuşağı da mazmun ve terkipler üzerinden bir yenileşme hamlesine giriştikleri ve şiiri “sosyal fayda” aracı olarak gördükleri için Edebiyat-ı Cedîde’ye gelene kadar estetik ve biçimsel yenileşme hamlesinden bahsetmek zordur. Servet-i Fünûn’dan itibaren hem konuşulan Türkçeye yakınlaşma ihtiyacı hem de serbest müstezat gibi biçim üzerine yapılan teknik müdahaleler Cumhuriyet şiirimize ve asıl yenilik hamlelerine zemin hazırlamıştır. Hatta Cumhuriyet’i hazırlayan koşulların öznesinin şair olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Her dönemde şiir kendisini güncellese de bizim şiirimizin atılım sağladığı asıl duraklar Cumhuriyet öncesinde olduğu gibi sonrasında da biçimsel hamleler ile gerçekleşti. Türk şiiri küçük çaplı da olsa biçim değişimleri ile kendini yeniledi. Her ne kadar akademik okumalarda şairlerimiz politik yönelimleri veya dramatik/ mitik hayat hikâyeleri üzerinden değerlendirilse de, her ne kadar içerik biçimin önüne geçmiş gibi görünse de biçimin müsaade ettiği oranda içerik şiirde kendisine yer bulabildi. Bu anlamda şiirimizin politik bilinci içerikten öte anlamlar taşır ve güncel politik dalgalanmaların ötesinde bir ufukla bakar topluma ve dünyaya. Şiirin politikası vardır ama bu biçimi de kapsayan etik/estetik bir politikadır. Aşırılığın doğru bir kanaldan aktığı, yani yaşayan insanı kavrayabildiği oranda şiirimiz slogan edebiyatından daha fazla risk almış ve başarılı da olmuştur. Şiir otorite karşısında politik bir dile yaslandığında değil biçimsel arayışlara girdiğinde daha tehlikeli hale gelir, çünkü ilki zaman zaman otoriteyi meşrulaştırabildiği halde diğeri bütün olarak şüpheli hale getirir.

Kavramdan önce

Modern Türkiye kültürel olarak, hafifmeşrep bile olsa yeni olan her şeyi fetişleştirdiği için yenilik hamlesi peşinen psikolojik avantaj kazanmış, bu rehavetle teorik bir zemin arayışına girişme yükümlülüğünden de kaçınmıştır. (Recâizâde’nin Muallim Nâci karşısında kazandığı geniş alan büyük oranda edebî kalitelerinden ziyade psikolojik üstünlük duygusundan kaynaklanıyordu ki bugün aşırılık denemelerinin bir kısmı bu psikoloji ile yapılmakta, çoğu da aynı sebeplerle karşılıksız kalmaktadır. Günümüze kadar taşınan ’yeni ve eski zevk’ şeklinde bu çatışmanın tarafı olmanın getirisini reddederek eleştirel mesafesini koruyan Beşir Fuad gibi isimlerin söyledikleri ise trajik hayatlarının gölgesinde bırakılmıştır.)

Avrupa’da Dada veya Sürrealizm savaş sonrasında gündelik dilin olduğu kadar şiir dilinin de krize girdiğini ve mevcut dil düzeneklerinin toplumsal bunalımı aşmaktaki yetersizliğini gördüğü için bir aşırılığa vardırmıştı şiiri. Bizim şiirimiz ise savaş psikolojisinin üzerine bir de vatansız kalma, işgalden kurtulma kaygısı eklendiği için şiir içi biçimsel/ teorik tartışmalar haklı olarak geri planda, daha doğrusu geç kalmıştır. Bu eksikliğin farkına ancak İkinci Dünya Savaşı ile varılabilmiş, sonrasında modernleşme hamlesi ivme kazanmıştır. Kurucu dönem ve kurumsallaşma geciktiği için telafi edici bir süreç olarak estetikleştirme de haliyle geç kalmış, II. Yeni ile edebiyatımız dünya edebiyatıyla eş zamanlı hale gelebilmiştir. II. Yeni, Servet-i Fünûn’dan sonra özerk bir birim olarak edebiyatta aşırılığın en doğru anlaşıldığı dönemdir, bu yüzden şiirimiz estetik çıtayı düşürmeden eksik modernleşmeyi telafi edebilmiş; bağımsızlığı, entelektüel kaliteyi ve zekâyı hor görmeden kendisini yenileyebilmiştir. 

Telaşlı modernlik

Yine de bir Batı dışı ülke şairi olarak “modern” kelimesini kullanmakta aceleci olmamayı daha doğru buluyorum. Başımıza gelen, belki de zorunlu olarak maruz kaldığımız süreci “gecikmiş modernlik” ya da ‘telaşlı modernlik’ olarak tanımlamak daha doğru olacaktır. Batı dışı her toplum ve edebiyat zorunlu olarak hep geç kalmış, bu yönüyle de ‘nevrotik modern’ olarak kalmak durumunda olmuştur. Gregory Jusdanis, Yunan modernleşmesi üzerine “Gecikmiş modernleşme, özellikle de Batılı olmayan toplumlarda, sözde doğru yoldan saptığı için değil Batılı prototiplerin asıllarına sadık bir biçimde çoğaltılması için zorunlu olarak ‘tamamlanmamış’ olarak kalır,” demektedir “Gecikmiş Modernlik ve Estetik Kültür” kitabında. Yazara göre paradoksal olan ise özerklik bilincinin olduğu kadar yerellik düşüncesinin de ithal edilmiş olmasıdır. Şunu kabul etmek lazımdır ki aşırılığı da bu açıdan düşünmelidir: Batı dışı toplumlarda “modernlik başarısızlıktır.” (Jusdanis) Aşırılığın gecikmesinin, geldiğinde ise başarısının sınırlı olmasının sebebi şiirin özgül ağırlığından çok dünya tarihinin yapısı ile ilgilidir. Şiirimiz modern olduğunda başarısız sayılacaktır, başarılı olduğunda ise modern olarak kabul edilmeyecektir. Başarısız sayılacaktır çünkü aslının taklidine dönüşecektir; başarı ise onu zaman dışı ve insansız bir tür haline getirecektir.   

Batı şiirinin Dada veya Gerçeküstücülük gibi çok önemli aşırılıkları denediği dönemlerde bizim Mehmet Emin Yurdakul’un aşırılığı ile karşılaşmamız, bu bakımdan anlaşılır bir durumdur. Tarihsel bir zorunluluk olan milli edebiyat hamlesi bizi Batı tarihi çizgisinde dört yüz yıl geriye atmıştır çünkü. Yahya Kemal’in Heredia şiirlerinin biçiminden çok anadilde ses kullanımına odaklanması, Mallarmé’nin biçim arayışlarını dikkate değer bulmaması –hatta bu aşırılık denemeleriyle Mallarmé’nin kendini tükettiğini düşünmesi – büyük oranda miras aldığımız eksik modernleşme ile malul zihin yapısının birer göstergesidir. Ben şiirimizde aşırılıktan çok yenilik arayışının başat olmasının sebeplerini bu tarihsel köklerde aramanın daha doğru olacağını düşünüyorum. Hatta Attila İlhan’ın modern şiirimizdeki bu “eksik” parçayı fark ederek -Jusdanis’in sözleriyle- “modernliğin yerel şartlar ihmal edilerek” ilerlemesi ve bu yüzden “Avrupa’daki muadilleri gibi işlev göremeyeceğini”  sezmesi dikkate değerdir. Taklit ettiği prototipe aynı zamanda direnme ihtiyacı şiirimizin hem sağlıklı hem de patolojik taraflarını beslemiştir.

Günümüz şiirindeki aşırılık arayışları

2000’li yıllarla birlikte şiirimizde yenilikten aşırılığa geçildiğini, ağırlığın içerikten ( ne söylendiğinden) biçime (nasıl söylendiğine) kaydığını söyleyebiliriz. Ancak İlhan’ın durduğu yerden bakınca günümüz şiirindeki aşırılık denemelerinin de modernlikteki kayıp ve belki de hiç bulunamayacak parçayı ihmal ederek ilerlediğini, yönelim sorununun üzerinde pek da kafa yorulmadığını söylemek mümkün.  Bu bakımdan düz deformasyon, aşırılaştırılmış mimesis, dil dışına taşma, humour’u norm haline getirme; parodiyi şakaya, ironiyi karikatüre, aşırılığı pornografiye indirgeme eğilimleri de tartışılmalıdır. Avrupa avangardındaki pathos’tan yoksun vahşet ve abject’i özgül koşulları dikkate almadan uygulamak da aşırılığın yanlış anlaşıldığı bir diğer durumdur. Aşırılık başka şekillerde, mesela dildeki saklı anlamı ortaya çıkarmak için dile şiddet uygulamakla da mümkün olabilir. Ya da şatafatsızlığı ve sadeliği uca taşımakla, vaaz vermeden biçim oyunlarıyla şiiri politize etmekle… İlhan haklıdır; yapısal, ekonomik/ kültürel bağımlılık ve özerklik gibi bazı meselelerle hesaplaşmadan bu gecikme, bu telaş doğası gereği ilanihaye devam edecektir.

Şiirde aşırılığın peygamberlerinden Rimbaud’nun yaptığı gibi “canlı bir bedenin ritmi olarak şiir ile sıradan şeylerin cisminde uyuyan dilsiz simgelerin arkeolojisini” (Ranciére) bir araya getirmekle de aşırılıklar denenilebilir. Yaşamı uçlara götürmek, aykırılığı zirveye taşımak, uyumsuzluğu gösteri haline getirmek, kimliği marijinalize etmek, dili mekanik hamlelerle yıkmak, sınır ihlalini kural haline getirmek aşırılığın kendisi değil imgesi/ performansıdır. İlle de mutsuz ve aykırı bir yeraltı hayatı yaşamak veya toplum dışı olmak şiirde aşırılığın kuralı sayılmasa gerek. Tekil kimlik ve homojenlik kadar çoğulluk, ayrışma ve kopuş da dayatmaya dönüştüğünde baskıcı hale gelmiş demektir. Her ikisi de şiirin doğasına aykırıdır ve amaca hizmet etmeyen yanlış bir aşırılaşmadır. Şu da var: Her aşırılık bir ilerleme değildir. Beat Kuşağı’nın aşırılığı -bana göre- Amerikan şiirini Whitman estetiği ile yeniden buluşturarak güncelleyen geriye doğru bir aşırılıktı.

Bir diğer aşırıcı eğilimde olan Tanrıcılar ise ağdalı dilleriyle sadece Tanrı’yı yormakla ve ona giden yolları kapamakla meşguller. Tarih bize, bu coşkulu yönelimin inanç krizlerinin yaşandığı dönemlerde ortaya çıktığını söylemektedir. Böylesi dönemlerde sahici şiir Melamilik benzeri sufice arayışlarla –biçimsel aşırılaşma ile- söz konusu sentetik coşkunluktan ayrılmıştır. Abraham Sutzkever’in sözünü biraz değiştirerek söylersek, “Bir şair ne kadar tanrıcıysa tanrıdan o kadar uzaktır.”  

Şiir neden toplumla didişmelidir

“İyi şiir güvenli alanlardan nefret eder,” diyor Bernstein; öyleyse aşırılık güvenli ve garantili olduğunda ondan da ondan nefret edilebilmelidir. Bugün artık Lautréamont’un “Bir dikiş makinesi ile bir şemsiyenin bir teşrih masası üzerinde rastlantısal olarak bir araya getirilmesi” ya da absint’in yeşil bulutlarında aylakça gezinmek aşırılığını bir ufku değildir. Yüce olanla aşağılık olan çoktandır aynı dijital nehir yatağında (aynı medyumda) akış halinde. Küresel şirketler ve reklam firmaları kârını büyük oranda bu bulanık akıştan sağlıyor. Yeni ve performatif aşırılık çoktan kapitalist ilerleme modelinin yakıtı olmuş durumda.

Onarıcı olduğu oranda yıkıcı olan modernleşme hikâyemizin yapısını iyi kavrayarak aşırılığın doğru anlaşılması gerekmektedir. “Benim modernim nedir, bu modernliğin anlamı nedir?” sorusunu sormadan denenmiş aşırılıklar ilginç olsa bile şiirin gelişmesine hizmet etmekten uzak olacaktır. Şiir kendi kendisini hakkıyla temsil edebilen bir toplumda zemin bulabileceği için toplumla da didişmekten kaçınmaması gerekir. Kendi özgül tarihsel adresine doğru toplumu kışkırtmak da bir aşırılık olarak değerlendirilebilir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir