Kaşıkçı Ali Rıza Efendi (1876-1969) Konya’da dünyaya gelmiş. Ahlâk, itikad, tasavvuf, aşk gibi konularda manzum ve mensur eserler telif eden Kaşıkçı, son devir Osmanlı âlim, fazıl, mutasavvıf ve şairlerinden. Medrese tahsiline devam ederken bir yandan da Piri Türkistan Hoca Ahmed Yesevi gibi şimşir ağacından kaşıkçılık yaparak rızkını temin edermiş. Ali Rıza Efendi, uzun yıllar ücretsiz imam ve hatiplik yapmış. Kaşıkçılığı köylerine gelen bir kaşık ustasından öğrenmiş. Medine’ye hicretinde de yine bu mesleği orada da icra etmiş, Hacca gelenlere “Medine Yâdigârı” olarak süslediği bu kaşıklardan satmış. Gülzar-ı Medine adlı eseri kendi hayatını anlatır:
Hakk eğer vermezse tevfik kuluna
Gidemez bir hatve Allah yoluna (hatve: adım)
Hakk bana kıldı atâsın ibzâl ( bezl: bol, cömertçe verme )
Eyledi şehr-i Resûle isâl (isal: ulaştırma)
***
Şâd eyle vîrân gönlümüz rüyada görme ile
Çün iftihâr eyler gönül rüyada bir görme ile
beytiyle sunduğu arzuhal üzerine, Peygamber Efendimizi gördüğü bir rüya işaretiyle 1935 yılında önce Şam’a, sonra Medine’ye ailesi ile birlikte hicret eder.
***
Elimizde bulunan Bursa İlahiyat Fakültesi’nden Mahmut Kanık ve Fatma Z. Kavukçu hocalarımızın doktora çalışması Kırk Hadis Kaşıkçı Ali Rıza kitabı Hece Yayınlarınca 2006’da neşredilmiş. Bu kitaptan 8. Hadisten hayr söyleme ya da sükût etme üzerine bir küçük iktibas yapalım:
“Sükût idecek yerde sükût eylemek ahlâk-ı cemileden olduğu gibi söz söyleyecek makamda da güzel söz söylemek eşref-i hısâldendür (hasletlerden). Lâkin ekser mecalisde (meclislerde) taṣannu’la (kendini gösterme) riyâ korkusı olursa ashab-ı irfâna göre sükut evlâ (daha iyi) oldığını beyan eylemişlerdür”.
Kelamın fıḍda ise sükût eyle olsun zeheb
Kemal ehli kemâlâti sükutile buldılar hep
***
Kaşıkçı Ali Rıza, gönülleri ihya etmek, dini değerleri gelecek nesillere aktarmak için say-u beliğ etmiş, bu yolda çaba sarf etmiştir: Gaflette olan gönülleri, dünya hevasına kapılmış kalpleri ikaz ediyor, “uyan gafletten, uyan bu nevm-i gafletten, geç bu gafletten” diyor.
Geç bu gafletten yeter gel gayrı insan ol gönül
Kalbini daldır huzura ehl-i irfan ol gönül
Hubb-i fillâh buğz-ı fillâh misli yoktur bir amel
Sev şu Hakk’ın dostların düşmana düşman ol gönül
Bu gafletten geç artık, insan ol huzuru bul diyor. Yani gaflette olanların huzur bulamadığını da anlıyoruz. İrfan ehli ol diyor. Allah’ı sev, Hakkı sevenleri de sev. En güzel amel budur, diyor. (hubb-i fillâh buğz-u fillâh : Allah için sevmek, Allah için buğz etmek)
Hakk’a mebguz bir sıfattır etme buhlu irtikab
Bâ-husus ihvâni dine ehl-i ihsân ol gönül
Mâsiva endişesiyle kalbi telvis eyleme
Bâde-i aşkı içip aşk ile sekran ol gönül
Cimrilik etme, bu kötü bir sıfattır, ihsan ehli ol. Dünya kaygısı endişesiyle, kalbini kirletme- bozma. Aşk şarabından iç, aşk sarhoşu ol.
(buhl: cimrilik, masiva: dünya alakası, telvis: kirlenme, sekran: sarhoş, aklı gitmiş)
Zevk-i hâbı terkedip Allah’a yalvar her sefer
Bülbül-âsâ her seher feryâd-ı nâlân ol gönül
Bin sene kılsan ibâdet kalbe tesir eylemez
Hırs-ı dünyayı atıp da ehl-i şükran ol gönül
O zevk aldığın uykuyu terket, Allah’a yalvar. Seherlerde bülbül gibi sen de ağlayarak, inleyerek dua et, iste Allah’tan. Böyle dünya hırsın olursa ne kadar ibadet etsen de kalbini susturamasın. Hırs peşinde koşmayı bırak da şükret.
Burada bir iktibas ihtiyacı hâsıl oldu. “Ali Rıza Efendi Divân’ında yalnızca hadisleri nakletmekle ve onlara atıf yapmakla kalmaz, zaman zaman gayet basit bir anlatım yoluyla şerh eder. Her gece, gecenin son üçte biri kaldığı zaman Rabbimiz -Tebâreke ve Teâlâ- dünya semasına iner ve: ‘Bana kim dua eder ki onun duasına icabet edeyim! Benden kim bir hacet ister ki ona dileğini vereyim! Benden kim mağfiret diler ki onun için mağfiret edeyim!’ buyurur.” Anlaşıldığı kadarıyla merhum Kaşıkçı bu hadisin yanı sıra “Kul, ‘Ey Rabbim’ diye yalvarınca Allah Teâlâ da ‘Buyur ey kulum!’ der’ rivayetini de itibara almıştır”. (Kenzü’l Fuad-Necâtü’l Mü’minîn Min Ehâdîsi’l- Erba’în KBB. S. 19)
Varlığındır vasl-ı Hak’dan hep seni mehcur eden
Soyunup varlık libasın şöyle üryan ol gönül
Kendini illerden alçak âlemi yüksek tanı
Kalb-i dervişân misali hâk-i yeksan ol gönül
Seni Hak’tan uzaklaştıran varlığındır, benliğindir, kibrindir. Bunları üzerinden at, gönlünü bunlardan soy. Alemi, herkesi yüksek, kendini alçak gör. Dervişlerin kalbi gibi yerle bir, mütevazi alçakgönüllü ol. (mehcur: uzaklaşmış, libas: elbise, hâk- yeksan: yerle bir.
Hafız-ı Kur’an’dır ancak cümle halkın eşrefi
Hıfz edip Hakk’ın kelâmın ehl-i Kur’ân ol gönül
İrtikab ettinse şâyet bir günah hasbel-beşer
Tevbekâr ol der’akab kalbinde pişman ol gönül
Ey Rıza avcun açıp Hakk’ın atâ ihsanına
Verdiğine şükredip de ehl-i şükrân ol gönül
Sen de halkın şeref duyduğu Kur’an hafızlarından ol. Okuyan, anlayan, kavrayan, ezberleyen ehlinden ol. Suç işlediysen de tövbe et. Ey Rıza avucunu aç da Allah’ın verdiklerine, lütfettiklerine şükrederek, şükran ehli ol. (der’akab: hemen)
***
Yazımızın başında da bahsi geçen “Ger yok ise hüsn-ü amel/ içindeki eyvah yeter” mısraının geçtiği şiirin tamamını buraya nakledelim:
Dünyada dost ister isen sana bir Allah yeter
Nârdan necat ister isen çok eyle zikrullah yeter
Kur’an imiş habl-i metîn gel oku ol nardan emin
Aşk ile et âh-u enîn sana bu zikrullah yeter
Bırak şu dünya şuğluni ukbâya döndür meylini
Zikre alıştır dilini sana Habibullah yeter
Ölenleri bir bir düşün anlar bize ibret bütün
Hak yolunda durma sürün sana bu intibah yeter
Her günde istiğfâre gel ne sendeki tûl-u emel
Ger yok ise hüsn-ü amel içindeki eyvah yeter
Her dem teşekkür ede gör toprağına yüz süre gör
Eyler kabul senden özür sana bu lütfullah yeter
Me’mul ki dost teşrif eder dil haneni ma’mur eder
Her dû-cihan mesrûr eder ver kalbine perdaht yeter
Etme Rızai çok keder geldin bura ey derbeder
Atmaz seni Hayr-ul Beşer dur sana bu dergâh yeter
Habl-i metin: Sağlam ip, Allah’ın ipi (İslâm), İntibah: Uyanış, Tûl-u emel : Uzun emel, Me’mul: Umulur, Dû-cihan İki cihan, dünya ve ahiret, Perdaht: Cilâlama, temizleme, Hayr-ul Beşer: İnsanların hayırlısı (Peygamberimiz)
***
Varsa âlemde eğer Allah’a makbul bir eser
Bir harap olmuş gönül tâmirin etmektir hüner
Kaşıkçı Ali Rıza Efendi’nin,
1. Necâtü’l Mü’minîn Min Ehâdîsi’l- Erba’în
2. Divân-ı Rızâ Li-Necâti Yevmi’l- Haşri Ve’l-Cezâ
3. Gülzâr-ı Medine
4. Rahmet Damlaları
5. İmdâdü’l- Mü’minîn Akâ’idi’l-Müslimîn
6. İlticanâme-i Rızaiyye adlı eserleri vardır.
Konya Büyükşehir Belediyesi’nce (Şubat 2024) Ali Rıza Konevi’ye ait 8 cilt eser takım halinde neşredilmiştir. Hayru’l halef torunları hat ve tezhib sanatı ile meşgul olup, ayrıca dedelerinin gurbet hayatında yazdığı düz yazı ve şiirleri derleyip kitaplaştırmışlar.
5 çocuğu vardır. 1969 ‘da Medine’de Hakk’ın rahmetine kavuşmuş, sahabe-i kiramın kabirleri arasında Cennetü’l Baki mezarlığına defnedilmiştir. İsmi şerifi geçenlerin âziz ruhlarına rahmet ve mağfiret niyazıyla..

