Issız bir adaya gitmek zorunda kalsanız yanınızda bulunmasını istediğiniz üç şey nedir? sorusunu duymayanımız yoktur. Hak âşığı, mutasavvıf şair Osman Kemalî Efendi (1862-1954) ile yapılan bir mülakatta;
“-Hiçbir müşkilattan şikâyetiniz yok mu? “-Hiçbir müşkilatım yok. Ben müşkilatı Allah’sızlıkta bulurum. Allah ile olalıdan beri hiçbir müşkilatım kalmamıştır. Çünki Allah’a o kadar itimadım tamamdır ki ben bir kayanın üstünde olsam o kaya da en büyük bir denizin ortasında olsa yine Allahu Teâla benim ihtiyacımı hatta dilemeden bile tesviye eder” der.
12.yy.da Endülüs’te yaşamış İbn Tufeyl’in, Hayy Bin Yakzân adlı felsefi kitabının diğer adı da Esrarü’l Hikmeti’l Meşrikiye’dir. Muhtevası farklı ancak karakterlerinin aynı olduğu bir diğer Hayy Bin Yakzân adlı eser de İbni Sina’ya (v.1037) aittir.
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Müslüman âleminin tek romanı” olarak tanımladığı bu kitapta felsefi nazariyelere yer veriliyor. Hayy Bin Yakzân, ıssız bir adada bir ceylanın himayesinde büyütülüyor. Ceylanın ölümü ve belli bir yaşa geldikten sonra da cemadat, nebatat, hayvanat ve insanlığın varoluşu-gelişimi ile ilgili keşiflerde bulunuyor. Dört unsuru (hava-su-toprak-ateş) tetkik ederek, canlıların onlarla münasebetlerini anlamaya çalışıyor. Deliller ve gözlemlerle varlığı tasnif ediyor. Müşahede ve riyazatla mutlak yaratıcının bilgisine erişmeye gayret ediyor.
Absâl da, kendi toplumunun yaşayış ve inanç biçimlerini yeterli bulamayınca bütün malını satıp bu ıssız adaya bir sandalla geçer. Onun da amacı burada tefekkür etmek, ilahi mesajı derinliğine anlamaktır. Şehirde yaşayan arkadaşı Salâmân da günlük ibadetlerini yerine getiren, kendisine verilenlerle iktifa eden dinine bağlı biridir.
Hayy ile Absâl adada karşılaşırlar. Absâl onu yaşadığı şehre, insanlara hakikati anlatmaya davet eder. Hayy bunun boş bir hayal olduğunu düşünse de arkadaşını kırmaz. Oysa halk, onları iyi karşılasa da daha sonra bazı gerçekleri ve incelikleri kavrayamadıklarından onları red eder.
Yaratıcının eserlerini müşahede ederek hakikate erme gayretini gördüğümüz bu kitaptan bazı nakiller:
-“Zamanla öyle bir seviyeye ulaştı ki, eşyadan herhangi bir şeye gözü ilişse, o şeyde bir sanat izi görürdü. Hemen ardından, görmüş olduğu o sanatla yaratılmış olan yaratığı (masnu) bırakır, her şeyi eşsiz bir sanatla yaratana (Sâni’) geçerdi. Bir yerden sonra, bu her şeyi sanatla yaratana karşı aşkı, şevki iyice şiddetlendi. Kalbi bütün bütün hissedilir bayağı âlemden soğuyarak akledilir yüksek âleme bağlandı”.
Necip Fazıl ne güzel söylemiş: “Anladım işi, sanat, Allah’ı aramakmış; marifet bu, gerisi yalnız çelik-çomakmış…”
-“Dışarıdan görünen cismaniliği, zatının hakikati olamazdı. Zatının hakikati, Vâcibü’l-Vücûd olan mutlak Varlığı kavramasına sebep olan şey olmalıydı. Hay, zatının hisleriyle idrak ettiği ve derisinin fırdolayı (tümüyle) kuşattığı bu somutlaşan bedenden ibaret olmadığını anlayınca, cisim önemini gözünde büsbütün yitirdi. Vâcibü’l-Vücûd olan bu mübarek varlığı kavrayışına sebep olan kendi zatını, varlığının mahiyetini düşünmeye ve kendi özü aracılığıyla kendini gözlemlemeye başladı”.
İnsanın hakikat arayışı bidayetten nihayete kadar. İlmi ile âmil zât-ı şeriflerin eserlerinde de onların kelâmlarından buna şahit oluruz. Hz. Niyazî der ki:
Can bu ilden göçmedin cânânı bulmazsa ne güç
Yârini terk etmedin yârânı bulmazsa ne güç
Sûreti insan içi hayvan olursa kişinin,
Taşlar ile döğünüp insânı bulmazsa ne güç
Âdemin gönlü evinde bahr–ı ummân gizlidir,
Daimâ susuz gezüp ummânı bulmazsa ne güç.
Bunda gelmekten murat çün kim Hakk’ın irfânıdır,
Ey Niyâzi kişi ol irfânı bulmazsa ne güç.
-“Her daim o yüce varlığı tefekkür ediyordu. Fakat kimileyin gözüne ilişen bir nesne, kulağına çarpan bir canlı sesi, zihnini çelen aykırı bir düşünce, hastalık, açlık, susuzluk, boşaltım, sıcak ve soğuk gibi kimi etkenler, düşünmesini kesintiye uğratıyordu. Bu ise onu içinde bulunduğu hâlden uzaklaştırıyordu. Müşahede durumuna yeniden dönebilmek için haylice mücahede etmesi gerekiyordu”
-“Hayvani ruhun bekası için zaruret miktarınca onun gereklerini yerine getirmeliydi: 1. Hayvani ruhun gücünü korumak için beden içinde tükenen besinlerin yerine yenisini almak. 2. Onu soğuk, sıcak, yağmur, güneş, yırtıcı hayvanlar gibi eziyet verici haricî faktörlere karşı korumak ve bu tehlikeleri ondan uzaklaştırmak.
Bu zorunlu gereksinimlerini hesapsız, rastgele alması durumunda aşırıya kaçması, yeterli ölçünün üstüne çıkması olasıydı. Bu durumda da bilmeyerek kendi zararına çalışmış olurdu. Dolayısıyla zorunlu ihtiyaçları için aşmaması gereken bir sınır koyması gerekiyordu”.
Yine Niyazi Mısrî’den okursak:
Sûreti insan içi hayvan olursa kişinin,
Taşlar ile döğünüp insânı bulmazsa ne güç.
Merhum Nurettin Topçu da “insan bedeniyle yaşadığını zanneder. Hâlbuki bedeniyle yaşayan hayvandır. İnsan ruhuyla ve kalbiyle yaşar” der. Mal mülk, para, şöhret de bedeni açlıktır. Bir de manevi açlık var ki, ilahi bir lütuf-tecelliyatla tokluğa ulaşılıyor.
-“İşin doğrusu türünün devamını sağlayan, çekirdekli yiyecekleri yemekti. Ancak bunu yaparken çekirdekleri yememeli, bozmamalı, onları büyümeye elverişli olmayan taşlık ve çorak alanlara atmamalıydı. Amacına en elverişli yiyecekler elma, armut, erik gibi etli ve besleyici meyvelerdi. Eğer bunları bulmak mümkün olmazsa, ceviz ve badem gibi içi yenilebilir yemişleri ya da diğer meyvelerden olgunlaşmış olanları yiyecekti. Bu meyveler arasında en bol olanına ve en ziyade çoğalanına öncelik vermeliydi. Eğer bitkilerle beslenmek zorunda kalırsa, onları kökünden koparmamaya, tohumlarını varsa onları telef etmemeye özen göstermeliydi.
Bunları yeterli ölçüde bulamaması durumunda, hayvanlardan ve yumurtalarından istifade edecekti. Bundan da sayıca en çok olanını seçmeye, türünün yok olmasına sebep olmamaya dikkat etmesi gerekiyordu. İşte Hayy bin Yakzân’ın ne tür şeyleri yiyeceği konusundaki kriterleri bunlardı. Sonra bunlardan ne ölçüde yemesi gerektiğini düşündü. Alacağı besin, açlığın bedeninde oluşturduğu boşluğu dolduracak miktarda olmalı, bu ölçüyü hiçbir surette aşmamalıydı. İki yemek arasındaki süreyi şu şekilde belirledi: Ayakta kalmasını sağlayacak miktarda yedikten sonra gök cisimlerine benzeyebilmek için yapmak zorunda olduğu vazifelerden bazısını yapamayacak denli güçsüzleşinceye kadar yemek yemeyecekti. Hayvani ruhun bekası için gereken ikinci işleri yani kendisini dış etkilerden koruyacak, çeşitli eziyetlerden uzak tutacak tedbirleri almak Hayy için çok kolaydı. Zaten hayvan derilerinden yaptığı giysiler giyiyordu; kendisini haricî tehlikelerden koruyan bir sığınağı bulunuyordu. Bu kadarı yeterliydi, bu nedenle daha fazlası için uğraşmasına hiç gerek yoktu”.
-“Yakzân oğlu Hayy, bu seyr u sülûkunu sürdürecek tüm parçalarıyla felek-i kamerde bulunan oluş bozuluş âlemine kadar geldi”, “Hayy, bu makamda uzun süre duramadı. Yetmiş bedensel gücü yeniden devreye girdi ve baygınlığa benzeyen bu hâlden ayıldı. Bulunduğu makamdan ayağı kaydı ve duyulur âlem yeniden göründü; ilahi âlem kayıplara karıştı. Çünkü bu iki âlemin bir arada bulunması mümkün değildir. Bu dünya ile öte dünya iki kuma gibidir. Birisinin gönlü alındığında, diğeri gücenir”.
Bu aşk ve cezbe hali güzel bir şeymiş. Ancak o halden çıkamayıp kontrol edilemezse ve bir mürşid-i kâmil tarafından tedavi edilemezse meczup hale geliniyormuş.
Hz. Niyazi der ki:
Gönül o bahre daldı dilim tutuldu kaldı
Çünkü ihtiyarım gitti girdim anın zikrine
-“Hayy, bu insanlardan ümidini kestikten sonra, tüm toplumu gözden geçirdi. İnsanlar helak olucu dünya mallarını toplama yarışında tehlikeli bir boyuta ulaşmışlardı. Mezara girinceye kadar süren bu yarış, kendilerini ebedi mutluluğa eriştirecek ulvi uğraşılardan uzaklaştırmıştı. Öğüt vermek onlara fayda sağlamıyor, güzel sözler etki etmiyordu. Onlarla mücadele etmek de bulundukları durumlarında ısrar etmelerinden başka bir işe yaramıyordu. Kendilerini hikmet ve tefekküre eriştirecek şeylerden nasipleri yoktu. Cehalet onları istila etmiş, eyledikleri kötü işler kalplerini lekelemişti. Bunun üzerine Allahu Teâlâ da kalplerini ve kulaklarını mühürlemiş, böylece gerçeği duymaz, anlamaz olmuşlardı. Gözleri perdeli olduğu için doğru yolu görmüyorlardı. Oldukça büyük bir azap hazırlanmıştı onlar için. Zira azabı gerektiren unsurlarla çepeçevre kuşatılmışlardı. Üzerlerini zulmet örtüleri örtmüştü. Çok azı dışında, hepsi dünyadan başka bir şey düşünmüyorlardı. Ne kadar kolay olursa olsun, tüm iyi işlere ya sırtlarını dönüyorlar ya da onları az bir dünyalık karşılığı satıyorlardı. Alışverişle uğraşmaları, onları Tanrı’yı zikretmekten alıkoyuyordu. Bütün kalplerin ve gözlerin başka türlü olacağı günün korkusu yoktu onlarda.”
17.yy. meşhur Divan Şairi Nabi de ham sofu dindarlara şöyle sesleniyor:
Giryan isek ey dil n’ola cânâne bizimdir
Bahr-i gâmız ol gevher-i yekdâne bizimdir
Sofi senin olsun yürü var gerdiş tesbih
Biz rindleriz gerdiş-i peymâne bizimdir
-“Hayy bin Yakzân, insanların ahvalini ve büyük çoğunluğunun tıpkı hayvanlar gibi idrak kuvvetinden yoksun olduğunu görünce, elçinin söylediklerinin ve şeriatın buyurduklarının denli hikmet ve hidayet üzere olduğunu anladı. Avam için bundan daha hikmetli bir yol mümkün olamazdı. Onlardan şeriatte zikredilenlerden daha fazlasını beklemenin hiçbir anlamı yoktu. Her bir iş için ayrı ayrı insan yaratılmıştı ve her insan hangi iş için yaratılmışsa, o iş için gereken yetenekle donatılmıştı. Bu Cenâb-ı Hakk’ın süregelen yolu ve yasasıydı. Onun sünnetinde nihayete kadar hiçbir değişiklik olmaz”
-“Fakat Allah’a en yakın olanlar ve en yüce makamlara erişenler, zahirî ve bâtini güçlerinin olancasıyla nefisleriyle savaşarak herkesi geride bırakan kimseler olacaktır”.
Yakzân oğlu Hayy ve Absâl, Salâmân ve arkadaşlarıyla vedalaşarak onlardan ayrıldılar. Ve dünyevi şeylerin her türlüsünden soyutlanabildikleri adaya dönmek için çare düşünmeye başladılar. Cenâb-ı Hakk bir vesileyle onların adaya kavuşmalarını sağladı. Hayy, önceden uyguladığı yöntemle çalışa çalışa eski makamına erişti. Absâl da onun tuttuğu yolu izleyerek onun makamına yakın derecelere yükseldi. Hatta hemen hemen ona yetişti. İkisi de ölünceye kadar adada Tanrı’ya kulluk eylediler”.
İsm-i şerifi geçen âzizana rahmet, mağfiret niyaz ederiz.
(Hayy Bin Yakzân, İbn Tüfeyl, İnsan Yay.)
