“Ülkemi, ailemi çok severim; ama insanlığı da ülkeme değişmem.”

                                                                                                                                                                                              François Fénelon

Giriş

Fikri arka planı Batı kültürü içinde gelişmiş olan İnsan Hakları, günümüzde uluslararası hukukta ve ulusal anayasaların içinde var olan yerini II. Dünya Savaşının ardından alır. Bu tarihsel art ardalığın kendi içinde bir neden-sonuç ilişkisi taşıdığını söylemek yanlış olmayacaktır. Dünya Savaşında yaşanan trajik olaylar, Birleşmiş Milletler’i insan haklarına pozitif hukuk içinde bir yer açılması gerektiği fikrine götürür. İlk olarak 1948 yılında Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu tarafından hazırlanan “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi” adlı bildiri üye devletler tarafından kabul edilir. 1966 yılında ise “Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme”, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilip imzaya açılmıştır. Pek uzun sayılamayacak bu tarih aralığında iki farklı insan hakları bildirisinin hazırlanması beraberinde bazı soru işaretlerini de getirmektedir. 1948 yılında bildirilen birinci sözleşmesinin akabinde, yeni ve daha farklı bir insan hakları sözleşmesine duyulan ihtiyacın nereden kaynaklandığı sorusu burada önem arz eder.

İnsan hakları hukukunda -bugün için- kesin olan iki tür hak farklılığından söz edilir. Fransız ihtilalinden sonra liberal ideolojinin etkisiyle ortaya çıkan ve “doğal hak” olarak ifade edilen birinci kuşak haklar ile, işçi hareketlerinden sonra sosyalist ideolojinin etkisiyle devlete bağlı hakların görünümü olarak karşımıza çıkan ikinci kuşak haklar. Günümüzde üçüncü ve dördüncü kuşak hakların tartışıldığı bir somut insan hakları durumu mevcudiyetini korurken, bu iki tür hak farklılığına yol açmış olan şeyin kökeninde neyin yattığını irdelemek bizi bir noktaya ulaştırabilir. Bu çalışmamızda, Alwin Deimer’ın “İnsan Hakları Araştırmalarının Amacı” adlı metninin ışığında, söz konusu edilen iki farklı bildirideki amaç farklılığının izlerini sürmeye çalışarak, günümüz dünyasında insan haklarının politik, hukuki ve felsefi yönlerini tartışmaya çalışacağız.

Evrenselliğe Gerekçe Olarak: İnsan Onuru ve İnsan Hakları

İnsan hakları, -hiç şüphesiz- felsefi bir düşüncenin nesnesi olarak ortaya çıkmıştır. Tarihsel olarak bugünkü anlamıyla kullandığımız “insan hakları” fikrinin ortaya çıkışının 17. Yüzyıla kadar geri götürülebilmekte olduğunu görürüz. Burada temel dayanağı “insan onuru” anlayışı olarak gözüken insan haklarının, sözü edilen bu anlayışla ve onun tarihiyle ilişkisi önemli gözükmektedir. Nitekim 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin ilk maddesinde şu ifade bulunur: “Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdanla donatılmışlardır, birbirlerine kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.” Özgür ve haklar bakımından eşit olmak vurgusu gayet net ve uzlaşıma açık gözükürken, onur kavramı çok daha soyut ve tartışmalı durmaktadır.

İnsan haklarının evrensellik iddiası, insan haklarının adil bir şekilde gerekçelendirilmesine yönelik ihtiyacının temelini oluşturmaktadır.[1] Çünkü insanlar, insan haklarının kendi aleyhlerine de uygulanabilecek olmasından ötürü bir gerekçe talep ederler. Burada söz konusu hakların, bütün insanlar tarafından sahip olunan haklar olması ve herkesi birbirine karşı sorumlu tutabilecek nitelikte olması kritik öneme sahiptir. Ancak bu ilişki sürdürülürse bir gerekçelendirme kabul edilebilecek ve bir gerekçe ancak ilgili tüm kişilere uygulandığında yeterli görülecektir. İnsan hakları da ancak bu durumda evrensellik iddiasını koruyabilmektedir. Buradaki insan hakları gerekçelendirmesinin de herkeste bulunduğu ifade edilen “insan onuru” ile birlikte gerçekleştiği anlaşılmaktadır. İnsan onurunun dünyaya gelen bütün insanlarda var olduğuna yönelik inanç, insan haklarının evrenselliği hususunda bir gerekçe sunması açısından önemlidir.

İnsan hakları temasında kilit bir rol oynadığı gözüken “insan onuru” anlayışının, Aydınlanma geleneğinden, bilhassa Immanuel Kant’ın düşüncesinden faydalanarak kurulduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Kant, insanın araç olamayacağını, yalnızca bir amaç olabileceğini ve Tanrı dahil hiç kimse tarafından araç olarak kullanılamayacağını dile getirmişti.[2] Bu bağlamda, teorik olarak ve basit bir anlatımla, insanın araçsallaştırılıp bir obje olarak alçaltılması durumunda insan onurunun ihlali söz konusu olacaktır.[3] Ancak burada bizim için tartışma konusu yaratan asıl şey, insan haklarına yönelik sözleşmelerin, insanı araç haline getirip getirmediği sorusunda yatmaktadır. Kendinde bir amaç olarak görünen insanın sözleşmeye tabi tutulması, hakkın mı insanı öncelediği yoksa insanın mı hakkı öncelediği gibi hususlarda soru işaretleri doğurur.

“İnsan Hakları Araştırmalarının Amacı”: Evrensellikten Kopuş

Alman filozof Alwin Diemer, “İnsan Hakları Araştırmalarının Amacı” başlığıyla kaleme aldığı kısa metninde, 1948 yılında imzalanan “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi” ile 1966 yılında imzalanan “Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme” arasında bir karşılaştırma yapma amacı güder. Diemer, insan haklarına ilişkin geçmişte ortaya konmuş bütün bildirilerin temelinde yatan amacı, insan haklarının çiğnenmesine bir karşı çıkış olarak görür.[4] Burada ön planda olan şey daima özgürlüktür ve bahsi edilen bu özgürlüğün, ilk başta, bu sözleşmelere taraf olan her bir devleti sorumluluk altına yüklediğini anlarız. Devletlerin, insan hakları hususunda iki tür yükümlülüğü vardır. Bu iki yükümlülük “müdahale etmek” ve “müdahale etmemek” olarak kısaca ifade edilir. İlk bildiride öne çıkan yükümlülük devletin müdahale etmemesini öngören yükümlülüktür. Çünkü burada söz konusu olan şey özgürlüktür ve bu noktada devletten beklenen bu özgürlüğe müdahale etmemesidir. Diemer’ın dikkati yönelttiği nokta da 1948 yılına kadarki bütün evrensel bildirilerde ödevlerden hemen hemen hiç söz edilmeyip, müdahale edilmeme anlamındaki özgürlüğün hep ön planda olmuş olmasıdır.[5]

Diemer, 1948’teki Evrensel Bildiriden itibaren ortaya çıkan bildirilerin, yöneldikleri kimseler açısından, önemli değişikliklere gittiğini ileri sürer.[6] Bu farklılığa neden olan şey, ilk tahlilde, Birleşmiş Milletler’de yer alan üye ülke sayısının artmasıyla birlikte, farklı dünya görüşlerine/ideolojik farklılara sahip ülkelerin ortaya çıkagelmesi olarak görülür. Bu durum da ilk sözleşmenin ve ikinci sözleşmenin içeriklerine bakarak kolayca anlaşılabilecek niteliktedir. Birinci sözleşme, ilk etapta sosyal hakların, yani sosyalist-komünist ideolojinin bir ürünü gibi gözükürken, ikinci sözleşme, Aydınlanma geleneğine dayanan ve özgürlüğü ön plana koyan liberal ideolojinin ürünü olarak gözükür.[7] Bu noktada, kabaca ifade edilen farklılığın, hangi temas noktalarından hareketle gerçekleştiğini sorgulamak önemli olabilir.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde, özgürlüğün taşıyıcısı olarak “bütün insanlar” ibaresine yer verilirken, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmede “bütün halklar” kendi kaderlerini belirlemekteki taşıyıcı olarak gösterilmişlerdir. Diemer, burada söz konusu farkın, iki farklı anlayışın eseri olduğunu tekrarlar.[8] 1948 bildirisinin önkoşullarına baktığımızda, II. Dünya Savaşında yaşanan trajedilerin izlerini görürüz. Savaş süresince milyonlarca insanın maruz kaldığı korkunç muamelelerle, insanların özgürce yaşayabileceği bir dünyaya yönelik duyulan özlem, birinci sözleşmenin esasını oluşturmaktadır. Burada, Diemer’ın ifadeleriyle; kendisine yönelinenin, bütün bunları yapmamış olan, dolayısıyla bunları yapmak istemeyecek olan düşman olduğunu anlarız. İkinci sözleşmeye baktığımızda ise şu ifade dikkat çekicidir: “kişinin diğer kişilere ve üyesi olduğu topluluğa karşı ödevleri vardır ve sorumluluk taşır …” Diemer, burada artık söz konusu olan şeyin, insanı, insandışı muameleden kurtarmakla bir ilgisinin kalmadığını söyler.[9] Söz konusu olan artık halkların/devletlerin, kendi kendilerine bir anayasa koyma anlamındaki bir uluslararası “anlaşmadır”.[10] Bununla birlikte artık 1948’teki bildiride yer alan “evrensellik” fikrinden uzaklaşıldığını görürüz. Bu durumun insan haklarının “özüyle” ne kadar paralel olduğu tartışmalı gözükmektedir. İnsanın belirlenmesinin temeli tek tek kültürler haline gelir. Her devletin kendi başına özerk olduğu, kültürlerin özerkliğinin ön plana çıktığı fikir ikinci sözleşmeyle birlikte galip gelmiştir.

Sentez Arayışı: “Bütün İnsanlar Dünya Kültürünün Üyeleridir”

Alwin Diemer, İnsan Hakları Araştırmalarının Amacı adlı metnini, “Bütün insanlar dünya kültürünün üyeleridir” ifadesiyle sonlandırır. Bu söz, Diemer’ın peşinde olmamız gerektiğini ileri sürdüğü sentezin özeti gibidir. Diemer, Hegel’in diyalektik yöntemiyle birinci sözleşmeyi tez olarak, ikinci sözleşmeyi de onun antitezi olarak görmeyi dener. Sentez ise bizim filozoflar olarak üzerinde çalışmamız gereken şeydir.[11] “Bütün insanlar dünya kültürünün üyeleridir” sözü de ona göre sentezi oluşturacak olan bildirinin ilk cümlesi olmalıdır. Nitekim bu söz hem birinci sözleşmeden hem de ikinci sözleşmeden izler taşımaktadır.

Diemer’ın esas amacının kültürler-üstü, uluslar-üstü, ideolojiler-üstü bir insan hakları sözleşmesinin hayata geçirilmesi olduğunu anlıyoruz. Bu doğrultuda bütün kültürlerin, milletlerin, ideolojilerin sebep olduğu ayrımlardan sıyrılarak, “insan haklarının” kendisini, kendinde bir amaç olarak görmemiz gerekir. Bunun imkanını aramak ve hayata geçmesine aracılık etmek de bu noktada filozofların üzerine düşen görevdir.

Hakkın Doğası ya da Doğanın İnsanı       

İmdi, Aydınlanmacı-özcü aklın ürünü olarak gözüken “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi” ile postmodernizmin göreliliğini esas alan “Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme” bir kontrast ilişkisi üzerinden karşımızda durmaktadır. Bu iki sözleşme arasında söz konusu olan kontrastın arkasında daha köklü bir geçmişle karşılaşırız. Orta Çağ felsefesini zenginleştiren problemlerden biri olan Tümeller Tartışması, bir kutupta “realistleri” diğer kutupta ise “nominalistleri” karşı karşıya getirmişti. Kısaca değinmek gerekirse mevzubahis tartışmada, bir taraf; tümellerin, nesnelerden bağımsız olarak var olduklarını ve onların dışında veya üstünde bulunduklarını ileri sürer. Yani onlara göre burada aşkın olan şey tümeldir. Diğer taraf ise yalnızca tikel olan nesnelerin var olduğunu, tümellerin kendi başına gerçekliğinin olmadığını savunur. Onlara göre tümeller, benzer nesnelere verilmiş olan adlardan, bir başka deyişle soyutlama ve genelleme sözlerinden ibarettir. Bu bağlamda, tartışmayı, insan ve hak arasındaki ilişki üzerinden tekrar düşünmemiz gerekmektedir. Öyle ki, üzerinde durduğumuz karşıtlık bizi buraya kadar götürür. “İnsan onuruna” sahip olmamızla birlikte kazanmakta olduğumuz insan hakları, bütün eşitlikçi görünümüne karşın, doğadaki yani gündelik hayattaki insanı gerçekten de eşit hale getirmeyi başarabilmiş midir? Bu soru, üzerine düşünülmeyi hak eden bir soru gibi gözükür.

Günümüzde, somut insan hakları durumunu gözetmeye kalkıştığımızda, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, insan haklarının en fazla faaliyet gösteren yargı organı olarak bize eleştirel anlamda fırsat tanıyabilir. Bu çalışmamızda derinliğine inmekten geri duracağımız insan haklarının bu somut hukuki yönüne, bazı hakları ve onlara ilişkin tartışmaları göz önünde bulundurarak değineceğiz. İnsan hakları hukukunun günümüzdeki tartışmalarından biri, insan haklarının, bir insan için hangi anda başladığı sorusunu merkeze alır. Kürtajın bir hak olup olmadığıyla birlikte düşünülen bir sorun olarak, embriyonun hakkı konusu bu noktada gündeme gelir. İnsan hakları dediğimizde, somut durumda, söz konusu her hakkın birbiriyle eşit olmadığını görürüz. Bazı haklar sınırlandırılabilir haklar kapsamına girerken, bazı haklar sınırlandırılamayan haklar olarak öne çıkar. Örneğin yaşam hakkı, sınırlandırılamayan, mutlak bir haktır. Mülkiyet hakkı ise ideolojik karşıtlığın zirveye ulaştığı bir hak olarak, kimilerine göre vazgeçilebilir bir hakken, kimilerine göre dokunulamaz olan, kutsal bir haktır. İnsan haklarının, birtakım sözleşmeler vasıtasıyla kağıt üzerinde tutuluyor olmaları, onların gerçek geçerlilikleri ve bağlayıcılıkları hakkında bize hiçbir şey göstermemektedir. Örnek gösterilen hakların bile tek başına bize gösterdiği gibi, insan hakları hukuku, dinamik bir hukuk dalıdır. Somut tahlilde görüldüğü üzere, insan hakları hukukunun sahip olduğu bu dinamik yapı, bize, olumsal olan görelikçi post-modern yaklaşımın, aydınlanmacı-özcü akıl karşısında zaman içinde baskın geldiğini gösteriyor gibidir. Nitekim, insan hakları hukukundaki güncel durum, insan ve hak arasındaki ilişkide, tümel ve özcü olan yaklaşımı dışlar nitelikte, her geçen gün gelişim ve değişim seyri içinde gözükmektedir.

Dipnotlar:

1] John Tasioulas, “On the Nature of Human Rights”, s. 45–70.

[2] Immanuel Kant, “Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi”, çev. Ioanna Kuçuradi, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, s. 45

[3] Gonca Kuru, “Tarihsel Süreçte İnsan Onuruna Kısa Bir Bakış”, Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 1, s. 44

[4] Alwin Diemer, “İnsan Hakları Araştırmalarının Amacı”, çev. Ülker İnce, s. 1

[5] Alwin Diemer, a.g.e, s. 1

[6] Alwin Diemer, a.g.e, s. 1

[7] Alwin Diemer, a.g.e, s. 2

[8] Alwin Diemer, a.g.e, s. 3

[9] Alwin Diemer, a.g.e, s. 3

[10] Alwin Diemer, a.g.e, s. 3

[11] Alwin Diemer, a.g.e, s. 4

 

Kaynakça

Diemer, A. “İnsan Hakları Araştırmalarının Amacı”, çev. Ülker İnce

Tasioulas, J. “On the Nature of Human Rights”

Kant, I. “Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, çev. Ioanna Kuçuradi, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, İstanbul, 2020

Gonca Kuru, “Tarihsel Süreçte İnsan Onuruna Kısa Bir Bakış”, Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 1

Rorty, R. “Olumsallık, İroni ve Dayanışma”, çev. Mehmet Küçük & Alev Türker, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 1995

[

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir