İnsanın bir dışı var, bir de içi. İç, yanar ve yakar. Bundandır insan içten pişer. Pişmek için bir ateş bulmak gerekmez. Zira her insanın içi, yanmak için donatılmış bir ateştir. Sadece yakacak birini bulmak gerek. Eski zamanlarda kimi buna Pir dedi, kimi şeyh, kimi şıh, kimi hoca, kimi de mecnun dedi. Arayan buldu onu. Geldi eşiğe, kabul buyurulursa, el verilirse, içeri girebildi. Derviş oldu. Günümüzde keramet çok ulaşılmaz bir hâl olarak görülüyor ama o, eski zamanlarda hak yolcuları için, sıradan bir şeydi. Ha yemek yemişin bir lokma ha şeyhinin bir kerametini görmüşsün. El hak, keramet arayanın kapısı çoktur, gitsin bulsun.
Dış, yani sûret, yanıltıcı olduğundan söze muhtaçtır. Zira önce söz vardı. Elbette ehl-i insan için. Havas (ârifler), sûrete değil sîrete; avam (halk) sîrete değil sûrete bakar. “Sûrette nem var benim sîrettedir ma’denim” diyerek bizi derinlere yollar Niyazi-i Mısrî. Ne var ki derinlik, cevheri de barındırır ölümü de. Yüzme bilinmezse, derinlikler boğar insanı. Hal böyle olunca insan, hem aklını hem bedenini, hem içini hem de dışını meylettirir bir bilene. Kılavuzu olmayanın, yol bulmuşluğu vâki olmaz.
İnsan, gönlüne doğru derinleşir, aklına doğru keskinleşir. Bu nedenle, aklı gönle bağlamış erenler. Sûrete değer verenlerin aklına düşer, sîrete değer verenlerin ise gönlüne düşer her “şey”. Birincisine âlim, diğerine arif; her ikisini mezcedene de velî denmiş bu nedenle. Âlim âleme, ârif insana, velî âlemdeki insana odaklanmış. Sonunda ise herkes susmuş.
Aslolan içerden dışarıya gitmeyi hedeflemektir. Her ne kadar içeri girince çıkılmak istenmezse de esas yol böyledir. İçerde olan ise edeptir. Edep, bin çeşit içi pişiren ateştir. Oradan bakar hayata velîler; oraya doğru bakar ârifler ve oradakine bakar âlimler. Herkesin gördüğü aynıdır ama veçhesi değişiktir. Hülâsayı Niyazi-i Mısri’ye bırakalım:
Bahr içinde katreyim bahr oldu hayrân bana,
Ferş içinde zerreyim arş oldu seyrân bana.
Dost göründü çün ayân kalmadı bir şey nihân,
Tûfân olursa cihân bir katre tufân bana.
Sûrette nem var benim sîrettedir ma’denim,
Kopsa kıyâmet bugün gelmez perişân bana.
Kâfı dil Ankâsıyım sırrın âşinâsıyım,
Endişeler hâsıyım ad oldu insân bana.
