II.
Cemal Süreya, divan şiirini, imparatorluğun şiiri olarak düşünür. Bu da doğrudur. Büyüklük kavramı öylesine sınırlarını genişletmiştir ki, şiirin soyuta yolculuğu hızını artırmıştır.
Esasen emperyal bir devletin kurulması için Türk geleneği içerisinde işin alt yapısı hazırdır. Timur, Selçuklu, Osmanlı… hangi hanedan gelirse gelsin, kendisini bir üst imparatorluğa bağlayarak, gelenekteki yayılmacılığının gerekçelerini hazırlamaktadır. Ana tarafından ya Cengiz Han‘a, ya da Oğuz Han soyuna bağlanmakla, cihangirliklerine sebep bulmuş olmaktadırlar. Ali Şîr Nevaî’nin, çok büyük bir imparatorluğu Türkçe ile kuracağını söylemesi, bir kültür imparatorluğuna dikkat çekmesi, sebepsiz değildir. Sultan Babür, Hüseyin Baykara gibi Timurlular, söz ikliminin de hünkârı olma cehdini göstermişlerdir.
Bu arada da Kadı Burhaneddin’i unutmak da mümkün değildir. “her dem taze” gazelleri, her zaman Türk dilinin doruklarını oluşturmaktadır.
Osmanlı Hanedanı içerisinde, şiir söylemek, olağan bir durum gibidir. Haremdeki kadınlara söz ustalığının zirveleri olan şiir öğretilir. Cenk meydanında savaşan padişah da bu nedenle, şiirin içindedir. Şiire saygı, sevgi, hayranlık duyulur. Padişah olamamış, bunun acısını yaşamış birçok şehzadenin, kendini bugünün insanlarına anlatması için şiirden başka silahı kalmamış gibidir. Şehzade Cem‘in, Oğuz Han adlı oğlunun öldürülmesi nedeniyle söylediği mersiye; bir babanın/ gurbet elde sürgün gezen bir babanın/ gurbet elde sürgün gezen yenilmiş bir babanın figânı gibidir. Şehzade Bayezid’in “İran erenleri ile Turan erenleri”ni ululayıp, sığındığı Acem Şahı’na övgü yağdırdıktan sonra, kendini affetmelerini “Sultan-u Rum-u Horasan erenleri”nden dilemesi, yine aynı doğrultuda başkaldırı ile özrü med cezir gibi gösteren duygu denizleridir.
Osmanlı Padişah şiirleri, büyük bir çeşitlilik gösterir. İlk kez şiir söyleyen Padişah’ın II. Murat olduğu söylenir. (Ölümü 1451)
“Sâki getir getir yine dünkü şarâbımı
Söylet dile getir yine çeng ü rebâbımı
Ben var iken gerek bana bu zevk u bu safâ
Bir gün gele ki görmeye kimse türâbımı”
mısralarında gizlenmiş bir Ömer Hayyam vardır. Haftada iki gün şairleri toplayıp, bilim adamlarıyla çeşitli konuları tartıştığı, Latifî Tezkiresi’nin bize ulaştırdığı ilginç bilgilerdendir.
Şiirlerini ilk kez bir divanda toplayan Osmanlı Padişahı ise, 1432-1481 yılları arasında yaşamış olan şair Avnî‘dir (Fatih Sultan Mehemmed Han Gazi adıyla padişahtır.)
“Sakiyâ mey sun ki bir gün lâlezar elden gider
Erişir fasl-ı hazân bâğ-u bahâr elden gider
Her nice zühd-ü salâha mâil olur hâtırım
Gördüğümce ol nigârı ihtiyâr elden gider
Şöyle hâk oldum ki, âh etmeye havf eyler gönül
Lâcerem bâd-ı sabâ ile gubâr elden gider
Gırre olma dilberâ hüsn ü cemâle kıl vefâ
Bâki kalmaz kimseye nakş u nigâr elden gider
Yâr içün ağyâr ile merdâne ceng etsem gerek
İt gibi murdâr rakîb ölmezse yâr elden gider”
“Avn: Yardım” kökünden “Avnî:” yardımla ilgili” mahlasını almaya karar vermiş Padişah’ın, dönemin bilim adamları ile asker-sivil bürokratlarını toplayıp onlarla müşavere etmesi, zaman zaman da müşaare “karşılıklı şiir söyle(ş)me, şiir yarışı, birbirlerine şiir söyleme” yoluyla bir mısraya 30’dan fazla mısra söyletmesi, ilginçtir. Devlet adamının güncel uğraşısı arasında şiirden değerlenme açısından has bir örnek oluşturduğu için önemlidir. “Hattın haddin yüzünü tuttu nitekim ey can” mısraı padişah tarafından söylenince müşaare yoluyla;
Mahmut Paşa: Rum iklimine zincir gösterdi nazm-ı divân
Molla Güranî: Lâl’in tabak içinde piruze lerzân
Eftâlzade Hamidüddün: Gül defteri dürüldü geldi vücuda reyhân
Molla Kırımî: Levh üzre yazdı hemân ayât-ı nazm-ı Kur’an
Molla Musluhiddin Kastalanî: Devr-i kamerde yazdı tuğrayı şâh-ı devrân
Molla Hızır Bey: Ayine-i vücûdu dûd-ı dîl-i muhibbân
Molla Hatibzade: Düşmüş kenar-ı şemse zill-ı sehâb-ı yezdân
Şerif-i Amidî: Gülzâr-ı hüsn üzre yitti benefşe reyhân
Fatih’in danışmanları (musahipleri) arasında edebiyatımızın en önemli şairlerinden Ahmet Paşa’nın bulunması, bir özellik olarak belirtilmelidir. (Maiyetinde 185 şair bulunduğu söylenir.) Latifî tezkiresi’nin kaydına göre, “Saltanat dönemi bilgi ve fakihler devri, hünerliler ve fasihler çağıydı (…) Her nerede sahasında uzman ve yegâne bir bilgin varsa, ister Sind, ister Hind’de olsun, büyük ikramlar ve paralar ile, yolunda çok mal ve mülk harcayıp, yüksek makam ve mevkiler ile onları özendirip, zorunlu olarak her birini ülkelerine veda ettirerek, yerlerini yurtlarını terk ettirmiştir.” Ali Kuşçu adlı tanınmış bilgini Acem’den Osmanlı ülkesine davet edince, onu yüceltmek için her durağına bin akçe takdir etmişti. Hint’de Hace-i Cihân‘a, Acem’de Mevlana Camî’ye her yıl bin flori gönderilmiştir. Bu örneklerden, o dönemde şairlerin, sözleriyle geniş bir alanı etkiledikleri, bir bakıma kamuoyu oluşturdukları, bugün yazılı ve sözlü basının, internetin fonksiyonlarını üstlendikleri; toplulukları etkileyen kişi ve grupları etkiledikleri, anlaşılmaktadır. Cihangir/emperyal amaçlı devlet adamlarının bunlara maddi ve manevi iltifatlarla, kendi kamuoylarını oluşturmada yardımlarını almayı amaçladıkları ortaya çıkmaktadır.
Şiirin bir başka fonksiyonu, ülkelerin başındaki devlet adamlarının şiir aracılığıyla haberleşmesi, politik ve askeri mesajlar vermesidir. Kadı Burhaneddin‘in yaşadığı dönemde kendi ülkesinin geleceği için tehdit unsuru olarak gördüğü Toktamış ve Timur için söylediği tuyuğ, bu konu için güzel bir örnek niteliğindedir:
“Ezelde Hak ne yazmışsa bolur
Göz neni ki görecek ise görür
İki âlemde Hakk’a sığınmışız
Toktamış ne ola, ya Aksak Timur?”
bunun gibi, döneminde Anadolu Birliği’nin kurulmasını en çok hırpalayan ve engelleyen Karamanoğlu için Fatih’in söylediği:
“Bizimle saltanat lâfın edermiş ol Karamanî
Hüdâ fırsat verirse ger kara yere karam anı”
sözü, tatlı bir cinasla birlikte büyük bir tehdit içermektedir.
21 yaşında devleti yönetme görevi üstlenmiş, otuz yıl bu işi sürdürmüş, genç sayılacak bir yaşta ölmüş, döneminde unutulmaz fetihler yapmış, uluslararası çapta yürüttüğü siyasetle, Balkanlar’a yayılmanın hem kapısını açmış, hem de ileri noktalara taşımış bir devlet başkanı’dır. Tarihçilerin; “Osmanlı fetihleri, Anadolu’da, Ortadoğu’da ve Balkanlar’da ekonomik canlanmayı ifade eder “sözü, bugün de bir devletten beklenen en önemli fonksiyonun ifadesidir.
Fatih‘in;
“Senin zencir-i zülfünden dîl-i divâne bend ister
Usandı derd ile candan asılmağa kemend ister”
mısralarını ihtiva eden müfredi, bugün de mükemmel bir aşk şiiri olarak değerini koruyan sözlerdendir.
Fatih’in oğlu 8. Padişah II. Bayezid, 33 yaşında yönetimin başına geçti, ülkeyi 31 yıl yönetti. “adl”; doğruluk” kökünden Adlî mahlasını, kendine ad olarak seçti. Şiirleri divan biçiminde derlenmiştir. Kardeşi Cem Sultan‘la olan iktidar mücadelesi, söylencesi çok bir olaydır.
“Harim: biri için kutsal olan şeyler, başkasına kapalı olan yer, evin içi” kökünden Harimî mahlasını seçen Şehzade Korkut; Yavuz Sultan Selim gibi, Osmanlı hanedanının en çetin isimlerinden birisiyle, yitireceği bir mücadele sürdürmüştür. Bu yenilginin, Şehzade Cem ve Şehzade Korkut’a şiir olarak yansıması bir feryat niteliğindedir. Aslında Şehzade şiirlerini özel olarak incelemek gerekir. Osmanlı hanedanı içerisinde, şehzadeler arası mücadelenin, yönetimi ele geçirme kavgasının en belirgin olduğu dönem, Timur’un Yıldırım Bayezid’i yendikten sonraki “Fetret Devri” denilen dönemdir. Yıldırım’ın şehzadelerinin, etkin olan dış güçlerin (Timur, İran gibi) veya iç güçlerin (Yeniçeriler, sivil bürokrasi, ahiler gibi) desteğini almaya çalışarak kıyasıya bir mücadele sürdürdükleri bilinmektedir. Dört şehzadenin on yıllık kavgası zaten üzerinden, rahmetli Kemal Tahir’in söylemiyle “Topal Kasırga” geçmiş ülkeyi, defalarca örselemiştir.
Kanunî’nin şehzadeleri, – her ikisi de şair olan ve ecelleriyle yirmi iki yaşında ölen- Şehzade Mehmet ile Şehzade Cihangir, ölümleriyle babalarını üzmüş, hatta şair babalarınca ölümlerine tarih düşürülmüştür. Babasına başkaldıran Şehzade Bayezid ise, şiiri, yaşamsal bir konuda siyasal unsur olarak kullanmıştır:
“Ey seraser âleme Sultan Sülayman’ım baba
Tende cânım cânımın içinde cânânım baba
Bâyezidine kıyar mısın benim cânım baba
Bîgünâhım Hak bilir devletlü sultanım baba”
sözleriyle başlayan şiiri, buna Muhibbî‘nin;
“Ey demâdem mazhar-ı tuğyân ü isyânım oğul
Takmayan boynuna hergiz tavk-ı fermânım oğul
Ben kıyar mıydım sana ey Bayezid Han’ım oğul
Bîgünahım deme bari tevbe kıl canım oğul”
sözleriyle başlayan yanıtı, konusunda en önemli örneklerdendir. Yine Kanunî’nin şehzadelerinden, o dönemde yaşayan insanların çok değer verdikleri Şehzade Mustafa, dramatik ölümüne, on beş mersiye yazılmakla, şiir tarihimize girmiştir. Taşlıcalı Yahya Bey’in Şehzade Mustafa Mersiyesi, dönemin sosyal içerikli, içinde tespit ve eleştiri taşıyan cesur şiirlerindendir. Aynı zamanda, “Meded meded bu cihanın yıkıldı bir yanı” gibi alışılmadık güçlü bir haykırışla başlayan şiir, tarihe not düşmektedir:
“Ecel Celâlîleri aldı Mustafa Han’ı
Tolundu mihr-i cemâli bozuldu divânı
Vebâle koydular âl ile Âl-i Osmânı
Geçerler idi geçende o merd-i meydânı
Felek o cânibe döndürdü şâh-ı devrânı
Yalancının kuru bühtânı buğz-ı pinhânı
Akıttı yaşımızı yaktı nâr-ı hicrânı“
sözleriyle bu konudaki gizli sırları imgeler yoluyla, dokundurmalarla açıklayan şiir, en son “nizâm-ı âlem” olan padişaha duayla son bulmaktadır. Ancak, bu arada Zal Mahmut‘tan Rüstem Paşa‘ya kadar, ölümden suçlu görülen herkes teşhir edilmektedir. Yahya Bey, son kıtada, çekinmeksizin kendi ismini de geçirerek bir cesaret örneği göstermiştir.
Savaşçılığı, siyasal dehası, kararlılığı konusunda çok söz söylenecek Yavuz Sultan Selim‘in hikâyesini Selimnâme adı verilen yapıtlar anlatmaktadır. Bu tür selimnameler yazılacak ortamı hazırlamak da, Yavuz gibi usta bir yöneticiye yakışmaktadır. Farsça divanı vardır. Arapça şiirler yazdığı da bilinmektedir. Farsça divanının, Alman İmparatoru II Wilhelm’in emriyle 1904’de Prof. Horn tarafından yayınlanması, başka bir Alman’ın Nietzshe‘nin “dağ dorukları birbirini görür” teziyle açıklanabilir. “Şirpençe” adlı bir hastalıktan ölmesi ile şiirinde geçen “şir” ve “pençe” kelimeleri ironi gibidir.
“Merdûm-i dideme bilmem ne füsûn etti felek
Giryemi kıldı füzun eşkimi hûn etti felek
Şirler pençe-i kahrımdan olurken lerzân
Beni bir gözleri ahûya zebûn etti felek“
Yavuz‘un;
“Ben yatam layık mı karşımda ol ayakta dura
Serv kaddim din ben öldükte namazım kılmasın”
beyti ile Bakî‘nin
“Kadrini seng-i musallada bilûb ey Bakî
Durup el bağlayanlar karşısında yarân sâf sâf”
beyti arasındaki karşıtlık, belki de yaşamı boyunca ihsan dağıtmış bir “Padişah Şair”le, ihsan almış bir “Yargıç Şair”in ruh halini de yansıtır. Yine Yavuz‘un bir Türkçe gazeli, Kadı Burhaneddin’in şiirleri gibi temiz bir Türkçe’yle söylenmiştir.
“Gözlerimden aktı deryalar gibi yaşım benim
Dostlar çok nesne gördü onmadık başım benim.
Geçmek için seyl-i eşkimden hayâlim askeri
Bir direkli iki gözlü köprüdür kaşım benim.
Her gece altun benekli asmaniler giyip
İşbu çarh-ı pire-zen olmuştur oynaşım benim.
Ben geda gurbet diyarında kalırdım yalınız
Mihnet ü derd ü belâ olmasa yoldaşım benim.
Ey felek dokuz dolu cam içmeyince Han selim
Dehr içinde olmadı hergiz ayakdaşım benim“
Yavuz Sultan Selim gibi kararlı ve kararını uygularken ödünsüz bir yöneticinin, iç dünyasında, ne fırtılar estiğini ortaya koyması açısından da, bu, ilginç bulduğum önemli şiirlerdendir. Benim bu şiirde gördüğüm en dikkate değer vurgu, Han Selim adını kullanarak, yaşadığı olaylarda çok yıprandığını düşündüğü kendisine, kendi benliğine, kişiliğine acımasıdır. Olayların yaraladığı bir canlı olduğunu gözler önüne sermektedir. Geceleri lacivert gökkubbede, yıldızların altında, “Çarh-ı pîre-zen” (Bu yaşlı kocakarı olan çark) ancak ona oynaş olabilmiş. Bu, korkunç yalnızlığın açıklamasıdır. Kaşı, bir direkli iki gözlü köprüye benzetip, hayal askerlerinin kendi gözyaşından oluşan seli geçmek için bu köprüyü kullandığını söylemek, ilk kez rastlanan, çok zengin bir imgedir. Bu gazeli, ana başlık olan “Padişah’ın muazzam yalnızlığı” adına uygun düşünmekteyim.
Osmanlı Hanedanı’nın şiir serüvenini didiklerken, en önemli saydığım isimlerden birine geldik. Sanki adı Muhibbî olan (Seven, sevgi besleyen anlamında muhible ilgili), ancak devleti yönetirken Kanunî Sultan Süleyman adını kullanan, 71 yıl yaşamış, bunun 46 yılında Osmanlı İmparatorluğu gibi gerçek bir “dünya devleti”ni yönetmiş; Bakî, Zatî, Hayâlî, Fuzûlî ile çağdaş olmuş, 15935 beyit, 2799 gazeli olan bir şaire…
Yaşadığı deneyimi insanlara aktaran, şiirlerinde insan olma çabasına öncelik veren, hatta,
“Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi
Saltanat dedikleri ancak cihân gavgasıdır
Olmaya baht û sa’adet dünyada vahdet gibi“
sözleriyle, kamuoyunun çok önemsediği devletin, sağlıklı bir nefes kadar önemi olmadığını söyleyip, saltanatı “cihan kavgası” olarak niteleyip, hatta küçümseyip, vahdet gibi bir saadetin olmayacağını vurgulaması ilginçtir.
Başka bir gazelinde, sevgilisini överken, kendi sultanlığını ve sahip olduğu ülkeleri, sevgilisi ve sevgisi karşısında yoksaması ilginçtir:
“Celis-i halvetim, varım, habîbim, mâh-ı tâbânım
Enisim, mahremin, varım güzeller şahı, sultanım (…)
Stanbul’um, Karaman’ım, diyar-ı Mülket-i Rûm’um
Bedâhşan’ım ve Kıpçağ’ım ve Bağdad’ım, Horasan’ım.
Saçı vavım, kaşı yayım, gözü pür fitne bîmarım
Ölürsem boynuna kanım meded hey nâ-müselmanım.
Kapında çünkü meddahım, seni medh ederim dayim
Yürek pür-gam, gözüm pûr-nem, Muhibbîyem ü hoş-halim”.
Bir başka şiirinde;
“Tir-i bârân ettiler her bir yaneden gamzeler
Dil gibi sinemde bir muhkem hisarım aldılar”
sözü, nice hisarlar almış bir padişahın sevgisini açıklama biçimi olarak uygun düşmektedir.
Çok önemli bir şairdir Muhibbî. Kanunî Sultan Süleyman da tarihçilerin öneminde birleştiği bir devlet başkanıdır. Oğulları ile üzücü kavgası, bir baba, bir insan olarak kendi trajedisidir. Divanı, sevgi şiirleri ile doludur. Muhibbî adını, yüreğinin yiğitliğiyle hak etmiştir. Divanında, çok sevdiğim bir gazelini sizinle paylaşmak istiyorum:
“Dilberim seyretmeye gülzara çıktı bağ ile
Mahrular birbirine gösterir barmağ ile.
Bir ayağ üzre gelüb bel bağlayubdur hizmete
Servin indi ayağına kara su durmağ ile
Bîgünâh uşşâkı öldürme benim çok sevdiğim
Tükenir sanma senin aşıkların kırmağ ile
Gel beni öldür rakibi görmeyem kuyunda tek
Bu meseldir bülbül olmaz bir kafeste zağ ile.
Sineye şol denlü yaktı bu Muhibbî dağlar
Der gören, kûh-ı belâ kaplanıdır bu dağ ile.”
diyen Muhibbî’den, Selimî’ye geçiş bir irtifa kaybı gibidir.
Hiç sefere çıkmayan, İstanbul’da doğup İstanbul’da ölen ilk Osmanlı Padişahıdır. (Karaman, Saruhan, Germiyan valiliği hariç) (1524-1574) Sekiz yıl padişah olarak devleti yönetmiş, elli yaşında ölmüştür .
“Biz bülbül-i muhrik dem-i gülzâr-ı firâkız
Ateş kesilir geçse sabâ gülşenimizden”
müfredi, zengin, benzersiz ve ilk olan imajlarla doludur. II. Selim, Selimî mahlasını seçmiştir kendine. Ateş kesilmek, rüzgârı yakan ateş, şiirimizde ilk kez kullanılmaktadır.
(Devam edecek)
