Savaş bir dönemdir, hikâye değil. Zorlu yılların oluşturduğu atmosfer hikâye için bir altın tepsidir. Tanzimat sonrası ve Cumhuriyetin ilk yılları böyle bir dönemdi. Kurgusal hikâyelerin en iyi anlatıcısını Kemal Tahir olarak gösterebilirim. Yaşayan hikâyelerin anlatıcısı olarak da Yahya Kemal’i. Keza kendileri de zorlu dönemlerde bir hikâye olarak yaşamışlardır. O dönemlerden bugüne gelen hikâyeler ulaştığı kişinin en çok da göğsünde canlılığını devam ettirmektedir. (Tanbûri Cemil Bey’i, Ali Emiri’yi, Kamil Bey’i kim göğsünde taşımaz ki.) Verdiğimiz kararlar o hikâyelerin gölgesindedir. Zayıf kararlarımızla onlara mahcup olur, yalnız kaldığımız anlarda onlardan güç buluruz.

Tanzimat’la beraber hız kazanan modernleşme birçok kurumu etkilemiştir. Güçlü yanımız olan edebiyat ise bu modernleşme görüntüsünü bize şeffaflığı ile taşımada ilk bakılası kurumdur. Saatleri Ayarlama Enstitüsü bu sahnenin güzel örneklerindendir diyebiliriz. Modernleşme ile beraber edebiyatımıza dahil olan yeni dallar da mevcut. Bunların içinde karikatür en ilgi çekici olanı olabilir belki. Ortaoyunu geleneğinden beslenen mizahımızın modernleşmesi olan karikatür keskin değişimlerle katılmıştır mizaha. Artık kinayemizi tek kâğıda sığdırabileceğimiz bir değişim bu. Kâğıtlar bizim mizahımızın sınırları olmuştur ve sınırlar yaratıcılığı artırır deniliyor, ben buna katılıyorum. Divan şiiri ve otoriter rejimlerin hüküm sürdüğü ülkelerin sinemaları bunların en güzel örneğidir.

Karikatürün hayatımıza girişi bir hikâyedir, bu hikâye içinde de birçok hikâye barınmıştır. İşte bu dinlenilesi hikâyelerden biri Cemil Cem’in hikâyesidir. 1882 yılında ihtisaslı bir babanın oğlu olarak İstanbul’da doğmuş. Mektebi Sultani’yi bitirip hukuk eğitimi almış. Diplomatlık görevi ile birçok Avrupa ülkesinde bulunup Siyasal Bilgiler üzerine Paris’te eğitim görmüştür. Çizime yeteneği olan Cemil Cem’in, karikatürün bir sanat olduğunu anladığı dönem de bu yıllardır. Eserleri ilk önce modern anlamda ilk karikatür dergisi olan Kalem dergisinde yayınlanmıştır. Doğası gereği karikatür sanatının içi eleştiriler barındırır. Bu eleştirinin aktüel olanını tercih eden Cem, görevinden ayrılıp daha iyi çalışmalar yapmak için İstanbul’a dönmüştür. Dönüşünün akabinde Cem adında  bir dergi çıkarır. Bu dergide kendisi karikatürlerini yayınlarken Refik Halit Karay da “Kirpi-i Natüvan” (Halsiz Kirpi) müsteariyle yazılar yazar.

Modernleşme döneminin iki ucu olan Osmanlının çalkantılı son dönemi ve Cumhuriyetin ilk yılları gibi Cem dergisi de iki döneme ayrılmıştır. 1910 yılında yayın hayatına başlayan dergi 1912 yılında kapanmıştır. Bu kapanmanın nedenini bilmiyoruz  lakin savaşın siyasetin önüne geçmesi iyi bir neden olabilir. Uzun sessizliğin ardından Cem dergisinin ikinci dönemi 1927 yılında başlamıştır. İlk sayıya yakışır bir giriş yapan dergi “ah bir vergisiz memleket olsa” karikatürü ile dikkat çekip eleştirilmiştir. Karikatürde sakat bir adama saldıran köpekleri görmekteyiz. Köpeklerin üstünde zamanının alfabesi olan Arap elifbası ile kazanç, istihkak, tütün, şeker, aşar gibi kelimeler yazmaktadır. 1928 yılında kapanan derginin neden kapandığı ile ilgili bazı hikâyeler mevcut. Bu hikâyelerin ortak noktası siyasetin ricası ile olduğudur.

Ece Ayhan, Cemil Cem’in bir yağlı boya tablosundan bahseder. Tablonun adı “Meşrutiyet Ricali Veliefendi Çayırında”dır. Tabloda dönemin ünlü yazar ve şairleri Veliefendi çayırında resmedilmiştir. Bu resmin ilginç olan yanı şudur ki Samipaşazade Sezai iki tane çizilmiştir. Bunun nedeni Abdülhak Hamit Tarhan’ın karısı Lüsyen Hanım’a âşık olması. Herkes birer tane ama âşık olan iki tane.

Cemil Cem, Türk mizahına çizimin üstüne yazıyı katan kişidir ama bu belki de daha en küçük katkısı diyebiliriz. Her şeyden öte Cemil Cem, Türk mizahına hikâyesini katmıştır. Ve bu hikâyenin 9 Nisan 1950 yılında son bulmadığına eminim.

 

(Not: Resimler, karikaturculerdernegi.com  ve biyografya.com sitelerinden alınmıştır.)

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir