(D. Mehmet Doğan, Türkçenin Cenaze Töreni -1. Türk Dil Kurultayı,  Yazar Yayınları, Eylül 2020, 324 sh. İsteme adresi: Yazar Yayınları / Sümer 1. Cad. 11/5 Kızılay/Ankara 0312 232 05 71 – 72)

Kelimelerle örülmüş bir dünyada yaşıyoruz. Konuşuyoruz, yazıyoruz; dinliyoruz, okuyoruz. İnsanız; düşünüyoruz, düşündüklerimizi dışa vuruyoruz. Düşünmek bir anlamda merak etmektir. Merak, konuşan, düşünen insanın niteliklerindendir. İnsan konuştuğu, yazdığı dilin dününü, bugününü merak etmez mi? Bu daha çok başka dillerle karşılaşıldığında kapıldığımız bir his olmalıdır. 

Türkçenin dününü, hatta daha uzak geçmişini merak etmek için birçok sebebimiz var. Uzun bir geçmiş, geniş bir coğrafya ve sürekli değişme. Biz değiştikçe mi dilimiz değişti, dilimiz değiştikçe mi biz değiştik? Kestirme bir cevap vermek gerekirse: Dil değişmeden değişme tam olmaz!

Dilimizin yazılı geçmişi hakkında 19. Yüzyılın sonundan beri bir hayli bilgiye sahibiz. Dilimizdeki değişmenin devletle ilişkili yönleri olduğu gibi, milletle ilgili yönleri de var. Kesin olan şu ki, Türkler Müslüman olduktan sonra çok keskin bir değişmeye uğradılar. Bu büyük değişimin 11. asrındayız ve bu dönemin ilk abidevî eseri Kutadgu-bilig, 950 yıllık bir metin. Doğu-Karahanlı türkçesi bu başlangıçta dinî-felsefî ve edebî anlamları güçlü şekilde ifade edecek kudrette.

Batı türkçesinin yazılı geçmişini Anadolu’dan başlatmak yanlış olmaz. 1200’lü yıllar, yani 13. Yüzyıl. Malazgirt zaferinden 2 asır sonra Anadolu’da türkçenin yazılı olarak da hükümranlığının ilan edildiği devirdir.

İşte Yûnus Emre’nin büyük bir dil ve şiir kudreti ile belirdiği bu yüzyıldan itibaren bu topraklarda yüzbinlerce ciltlik bir türkçe edebiyat (literatür) ortaya çıkmıştır. Yûnus, Selçuklu’nun sonunda yetişir ve Osmanlı’yı müjdeler. Anadolu’da Selçuklu’nun en büyük edibî Mevlâna’dır, az sayıda türkçe mısra ve beyit söylemiş olan Mevlâna Anadolu’da farsçanın büyük bir şairi olarak ömrünü tamamlarken, Yûnus’un güneşinin parlamaya başladığını görürüz.

Anadolu’da Selçuklu sonrası beyliklerin türkçe edebiyatın gelişmesi için verimli bir zemin oluşturduğu görülmektedir. Tarihî devamlılık itibarıyla Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan itibaren türkçe konuştuğunu, yazdığını ve Osmanlı beylerinin, sultanlarının türkçenin hamisi olduğunu biliyoruz. 2.Murat’dan itibaren türkçe şiir yazan bir hayli Osmanlı sultanı vardır. Sultan şairler içinde Fatih gibi, Kanunî gibi, şiir kudreti yüksek olanlar da çıkmıştır. Ömrü seferlerde geçen Sultan Süleyman’ın en büyük divan sahibi bir padişah olması ilgi çekicidir. Onun şu beyti

Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi 
Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi

bugün de tekrarlanan bir atasözü hükmündedir.

Osmanlı hükümdarı içinde 4.Murat gibi, hece vezniyle ve âşık tarzında yazanlar da vardır.

Sözü uzatmadan şunu söyleyebiliriz: Türk edebiyatı demek 20. yüzyıla kadar Osmanlı edebiyatı demekti. Osmanlı hükümdarlarının türkçeyi teşvik ettiğine dair bilgilere sahibiz, tersini yapan, yani “hadi arapça yazın, farsça yazın” diyen bir Osmanlı hükümdarı da yoktur. Sonradan “osmanlıca” denilen Osmanlı devri türkçesi, hükümdarların, bürokrasinin, kısaca devletin baskısı ile oluşmuş, yapma bir dil değildir. Zamanın icapları, devlet bürokrasisinin seçimi, şair ve yazarların tercihi ile böyle bir imparatorluk dili ortaya çıkmıştır. Bu dilin 19. Yüzyıldan itibaren bir değişme sürecine girdiğini, yazarların, edebiyatçıların olduğu kadar Osmanlı devlet adamlarının da bu değişmede rolünün olduğunu söyleyebiliriz.

Türkçe 20. yüzyıla güçlü bir dil olarak girmiştir, bu resmî dil olarak böyledir, edebiyat dili olarak böyledir, ilim dili olarak da böyledir. Bugün, Osmanlıcanın, yani 20. Yüzyıla ulaşmış olan türkçenin zaafları yüzünden değil, gücü yüzünden saldırıya maruz kaldığını, önünün kesildiğini söyleyebiliriz. Osmanlı aleyhdarlığının yeni rejimin ayakta kalması için zarurî görülmesi bütün sahalara yayılmış, bu arada dili ve mûsıkîsi de alabildiğince kötülenmiş ve Osmanlı padişahlarının dilimizi yabancı dillerin boyunduruğuna soktuğu iddia edilmiştir.

1932’de ilk defa yapılan Türk Dili Kurultayı, Osmanlı düşmanlığı, Türk ve türkçe hamaseti yanında, türkçenin batı dilleri ile aynı kökten olma iddiasına dayanan “tez”lerin okunması, konuşmaların yapılması şeklinde 10 gün sürmüştür. (Bu kurultayın gazetelere yansıyan haber ve metinlerini kitabın ekler bölümünde okuyabilirsiniz.) Görülecektir ki, bu kurultayda ilim konuşmamıştır, hakikat gözetilmemiştir, hak teslim edilmemiştir, gerçek anlamda bir dil ıslahı programı ortaya konulmamıştır. 2. ve 3. kurultaylar da farklı değildir.

Dil devrimi gerekçeleriyle uyumlu bir hareket olarak başlamamış ve gelişmemiştir. Köklü ve zengin türkçe tahrib edilmiş ve fakat yerine aynı güçte bir dil varlığının oluşturulması mümkün olmamıştır. Zaten böyle bir dil yapmak imkânsızdı, fakat türkçeye büyük hasar verdirilmiştir.

Bu zihin hasarını erken dönemde, fark etmek bizi büyük bir yük altına sokmuştur. Dilimizle, sözlüğümüzle çok erken yaşlarda ilgilenmeye başladık. Okuma ilgilimiz yazma merakıyla birleşince bu konular üzerinde çalışmak bizim için ihtiyaç haline geldi. 1970’lerde başladığımız sözlük çalışmamız, 1981’de ilk baskı ile sona ermedi, her yeni baskıdan sonra çalışmalarımız devam etti.

Türkçenin 20. yüzyılda başına gelenler hiçbir dilin başına gelmedi. Bu konu ile ilgili ilk kitabımız olan ve ilk baskısı 1975’te yapılan Batılılaşma İhaneti’den itibaren yazdıklarımız büyük bir yekûn tutmaktadır. Daha sonra yayınlanan Dil Kültür Yabancılaşma, Bir Lügat Bulamadım, Yüzyılın Soykırımı, Devlet Sözlük Yazar mı?, Kelimelerin Seyir Defteri ve Söz Okyanusunda Yolculuk isimli kitaplarımız ya tamamen dil meselemizle ilgilidir, ya da ağırlıklı olarak dil konularına yer verilmiştir.

Bu kitap ise doğrudan doğruya dil devrimi ile ilgili bir kitaptır. Tahsisen bu konuyu araştırırken birçok kanaatimizi teyid etmekle birlikte, daha ötesinde iç burkucu, acı verici bazı hükümlere varmakla karşı karşıya kaldık.

Birkaç cümle ile diyebiliriz ki, dil devrimi plansız, esassız, olumlu anlamda neticesiz bir harekettir. Bu devrimin öncüsü Mustafa Kemal (sonradan Atatürk) olmakla beraber, asıl sahada olanlar, konunun gerçek uzmanları değildir, bunu bir tarafa bıraksak bile ilim adamı haysiyeti ile bağdaşmaz hokkabazlıklar, şarlatanlıklar yapmışlardır. Türkçe onların elinde oyuncak olmuştur, istedikleri gibi kesip biçmişlerdir. Bu yürütücü ekibin dilimizle bu kadar vahşice oynayabilmelerini, bu dile borçlu olmamalarına, hissen bağlılık hissetmemelerine bağlamak bana hüzün veriyor, fakat hakikat budur. Kitap okunduğunda dikkatli ve hakikatli okuyucuların bu kanaatimi paylaşacaklarını umuyorum.

Dikkat çeken bir husus da şudur: Edebiyatçılarımız işin içinde bulunmak istememiştir, Yahya Kemal davet edildiği halde katılmamıştır. 1. Kurultayda sadece Hüseyin Cahit (Yalçın) değil, Faik Âli (Ozansoy) da dilin tabiî şekilde değişmesini savunmuştur. Reşat Nuri, dildeki kelime açığının bilhassa tercümede ortaya çıktığını söylemiştir. Teknisyenler, yani şöyle veya böyle “dilci”ler işin sahibi olmuştur. Edebiyatçılar, eser sahipleridir, çoluk çocukları, yani eserleri vardır ve onların yaşamasını isterler, “dilciler”in böyle bir derdi yoktur o yüzden dili kolaylıkla kesip biçmişlerdir.

Bu kitap başlangıçta sistematik bir eser olarak düşünülmüştü. Fakat yazma safhasında sistemli bir kitap yerine parça parça yazılardan meydana gelen ve böylece iç sistematiğini yapan bir eser ortaya çıkmıştır. Bu müstakil yazılarda zaman zaman tekrarlara rastlanabilir. Bunlar pekiştirme olarak görülmelidir. Kitabın Osmanlı türkçesi ile ilgili başlangıcını dil kurultayı ile ilgili bölüm takip etmektedir. Son bölüm ise, dil devrimi sonrası ve bugünün ağırlaşan dil meseleleri ile ilgilidir.

Bu kitap, dilimize bütün olarak sahip çıkmaya, köklü ve güçlü dilimizi esas almaya bir davettir.  

(Bu metin, kitabın “sunuş” yazısından alınmıştır.)

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir