3.

“Varını yoğunu” deyimi ‘insanın elinde avucunda ne varsa her şeyini’ kasteder görünse de bu dizeleri dinlerken varlıkla ve yoklukla ilgili bütün düşünüş ve kaygıları da kastediyor gibi geliyor bana. Varlık ve yokluk en bilgesinden en sıradanına her bir insanın sürekli yüzleştiği iki temel soru değil midir? Var nedir, yok nedir? Kendime insan diyorum ya, kendim nedir, var mıdır? Tanrı kim? Var mı, yok mu? Nasıl? Soruları her zihni kurcalayagelmiştir.

Varlık ve yokluk bir muamma, onlar hakkındaki bilişler karmaşa. Yokluğun üzerinde konuşabilmek için yokluğun da var olması gerekiyor. Kendimize ve etrafımızdaki doğaya varlık atfediyoruz, oysa bu en temel varımız bile bizden bağımsız değil mi? Ne bu dünyaya gelmeyi seçiyoruz, ne geldiğimiz zamanı,  ne mekanı ya da bedeni, ne de buradan gitmeyi. Verili dünya diyorlar ya, o hesap.

Hiçbir şey bize ait değilken onlar üzerinde bencil bir varlık inşa ediyoruz ne tuhaf.

En eski devirlerden bu yana insanlar pek kısa olan hayatla yetinememiştir. Başka ve öte bir dünya imgesi en baştan beri eşlik etmiş insanın düşünüşlerine. Bilimci arkeologların buluntuları da buna işaret ediyor. 40 bin 50 bin yıl öncesine ait olduğu bilimsel yollarla iddia edilen mezarlarda insan bedenlerinin anne karnındaki durumlarına benzer şekilde gömüldüğü görülmüştür. O devirlerden beri insanlaşma sürecindeki bu canlılar ölümle doğumu benzeştirmiş, başkaca bir varlık âlemine ait imgeler geliştirip simgelerle anlatmışlardır. Bu ahvalin zirvesi belki de Göbeklitepe’de vücut bulmuştur. Hâsıl-ı kelam, insan baştan beri bu dünyadaki yaşamını bir öte için geçiş olarak anlamıştır.

Ancak benlikle arş-ı didara çıkılmaz yani o tek olanın yüzünü görmeyiz arşa istiva eden. Arş nedir? Hurufi meşrepçe bakılırsa arş insanın gönlü ve yüzü değil midir?

Varını yoğunu yak da gel derviş demesi boşuna olmasa gerek Ruhi’nin. Terk et de gel dememiş. Terk ettiğin şey hala orada, ardında durur; kalmaya, var olmaya devam eder gibidir. Yanmak ve ateş ise dönüştürücü gücün temsili. Her şeyini yakıp dönüştürmelidir derviş… Tanrının yüzü bu varlık yokluk sanrısında gizlenmiştir; çünkü yakılıp dönüşmeli, ateşle ortaya çıkmalıdır gizli hazine.

Ateş, Herakleitos’un da dikkatini çekmişti. Her şeyi dönüştüren yaratıcı ateş varlığın temeli olabilirdi. Pek eski devirlerden beri öte dünya ile ve cehennemle ilgili temsillerde hep ateşin var olması anlamsız olmasa gerektir. Ateş yaktığı varlığı başka bir varlığa dönüştürür. Yanardağlardan ve yıldırımlardan insanın hizmetine sunulan ateşi ve akabinde ateş yakmayı öğrendiğinden beri bunu gözlemleyen insanoğlu ateşin bu dönüştürücü gücünün farkına varmış olmalıdır. Tanrısal ilham ile bu farkına varış hakikat bedenine bürünmüş kut-lu bir varlık olarak kabul edilmiştir. Ateşin bu gücü iki yönlüdür mutlaka. Bu dünyada ve buradaki tabiat koşullarında ateş insan için yok edicidir, sakınılması gerekir. Fakat tekrar bahsimize dönecek olursak buradaki hayat öte için bir imtihan niteliğinde, sadece geçilen bir konaktır. Nasıl geçildiği önemli olacaktır. Dahası varlık yokluk kavgasının nihai menzili kaynağa dönmek, yaratıcıyı hakikat ikliminde kavramak ve ona vasıl olmak. Bu dünyadaki her bir davranış, edilen her bir kelam ona vasıl olma yolunda bir etkiye sahip olacaktır. Tanrı, yani asli varlık tek ise ona ulaşmak iki ayrı varlığın birleşmesine işaret ediyor olabilir mi? Bu nedenle deyişin başlangıcı ezeli bir uyarıyı dillendiriyor ve ardından yine ezeli çareyi açıklıyor;

Çıkılmaz benlikle arş-ı dîdâra,

Varını, yoğunu yak da gel, derviş!

Ene’l-Hakk uğrunda çekilip dâra,

Mansur’un darına dur da gel, derviş!

 Hallac-ı Mansur’un “ene’l Hakk” deyişi bedeli olan bir iddiadır. Çare, o bedeli ödemektir. “Ben Hakk’ım” diyen gerçekten Hakk ise orada Mansur’un varlığı yoktur gayrı. Mansur’un katline sebep hakikat bu mudur? Mansur’un darında durmak hikmetli bir deyimdir. Darda durmak talibin hatasını ikrar etmesi ve bedelini ödemesi demektir. Mansur’un darına “ben Hakk’ım” davası için durulur. Neredeyse var olmak hatasının ikrarı, ondan gayrı bir varlık olduğunu sanmanın ödetilen bedeli veyahut sırrı açık etmenin bedeli.

Oysa bu yolu ezelden gitmiş olanın peşinden gitmenin bir adabı vardır. Edep erkân, bir ölü gibi yolu gösteren kılavuza teslim olmayı gerektirir ki ölen bedendir. Ve bu yolda görülen sırlar hakkında ise sükut gerektirir. Aynı zamanda kendinden başka kimsenin eksiğini, hatasını, günahını görmemeyi, bir âmâ gibi sadece kendi özünü temaşayı gerektirir. Belki de böylece ta elesti bezmi’nden yani “kalu bela”dan, herkesin “evet” dediği zamandan akıp gelen coşkun selin farkına varılabilir. Uyulan kılavuz da uyan yolcu da varılacak menzil de o ilk zamandan beri o temaşa edilen kendözünde değil mi insanın;

Mürşide teslîm ol mevtâlar gibi,

Sükût eyle, görme, âmâlar gibi,

Elesti bezminden deryâlar gibi,

Coşup çağlayarak ak da gel, derviş!

Aziz Kur’an’da Hakk Teala İnsan Suresi’nin 21. ayetinde “… Rabbleri onlara bir şarab-ı tahur sunmaktadır” buyurmuştur. Buradaki tertemiz içecek ve Rabbin onu sunuşu âşıklar için ezeli bir serhoşluğun habercisidir. Rabbleri onlara bu tertemiz içeceği sunmuştur daha buradayken. Bu nedenle serhoştur âşıklar, kendilerinden geçmişlerdir. Burada “sunmuştur” yahut “içirmiştir” remzi her şeyin anlamını özünde toplamıştır. Bu tertemiz içki öyle bir bilginin remzidir ki bu ne fakihin bilgisi, ne feylesofun bilgeliğidir. Bu garip bir dervişin perişanlığıdır ona verilmiştir bizzat onun elinden. O tertemiz içeceği sunmuştur Rabbi ve o da bundan serhoş olmuştur. Kaybetmiştir kendini, varını yoğunu ezelden yakmıştır. Dünyadan çekilip gitmiştir mana bakımından.

Çıkmasın ‘Sekahüm’ remzi dilinden,

Mürşidini Hakk bil çıkma yolundan,

Edeb alacaksan mânâ bağından,

Ruhî’nin (âşığın) kalbine bak da gel, derviş!

Mana bağında nice meyveler vardır. Onları tadabilmek için bu serhoş âşıkların kalbine bakmak gerektir. Bu bakış da aslında kendi içine bakıştır; Rabbin sunduğu o tertemiz içecekten daha “Evet” denildiği zaman elest bezmi’nde içtiğinin farkına varmasıdır insanın. Ayıklık taslamak beyhudedir, serhoşluğunu ikrar esastır.

Bir ozanın coşkulu sazıyla ve kendine özgü tavrıyla okuduğu bu güzel nefes Rûhî ve Derviş Rûhullah mahlaslarını kullanmış olan Ahmed Rıfkî’ye (1884-1935) ait. Rıfkî Baba, Sakallı Rıfkı, Deli Rıfkı lakaplarıyla tanınan Ahmed Rıfkî, tipik bir son dönem Osmanlı ârifidir.

Hayriye Topçuoğlu’nun “Bektaşi Ahmed Rıfkı Hayatı ve Eserleri” başlıklı makalesinde anlattığına göre, felsefe ve tasavvuf konularında derinlikli görüşleri olan , II. Meşrutiyet devrinde mizah dergilerinde yazıları yayınlayan, şiir ve roman yazarı olan Ahmed Rıfkî Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nda siyasetle de ilgilenmiş, bir dönem sosyalizm taraftarı siyasi yazılar yazmıştır. Topçuoğlu’nun deyimiyle Ahmed Rıfkı’nın hayatında 1908 öncesinde tutukluluk, 1913 sonrasında ise sürgünler vardır. Millî mücadele dönemindeki muhalif tavırları sebebiyle 1921’de yurt dışına çıkmış, önce Mısır’a gitmiş ardından yerleştiği İskeçe’de vefat etmiştir. Bektaşi Nefesleri adlı antolojisi ve Bektaşi Sırrı adlı üç ciltlik eseri önemini hala muhafaza etmektedir. Topçuoğlu’nun deyimiyle, ne II. Abdülhamit, ne II. Meşrutiyet ne Milli Mücadele dönemlerinde yerini bulmamış, düşünceler arasında savrulmuş ve kendini arayan biridir Rıfkî. Ancak, birkaç cümleyle geçiştirilemeyecek bir edebi kişiliktir aynı zamanda.

Okunmaya değer bir kişilik.

Belki de “sekahum” remzi uyarınca serhoş, maceralı, savrulmalarla dolu bir hayat yaşamış Ahmed Rıfkî Baba’nın dinlediğim deyişte yer almamış iki dizesiyle bitirelim sözü;

Erenler bağından koku al, koku,

Ârif ol, kitab-ı elesti oku

 

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir