Töreli eğitim olarak adlandırmış olduğumuz yaklaşımın kavramsal ve uygulamaya dönük çerçevesini çizebilmek için onun tam aksinin, tersyüz edilmiş halinin yani günümüzde var olan töresiz eğitim anlayış ve uygulamasının sahih bir çözümlemesini yapmak gerektir. Bu kıyaslama, iki farklı örneğin tartılması olmayacaktır. Bu kıyaslama ezelden beri var olan; insanlığın ortak bilgeliğinin tezahürlerinin temelinde yer alan cevher ile ondan gerçek bir kopuşla şekillenmiş olan ve hakikatin tersyüz edilmişliğinin sonuçlarının yarattığı bir quasi-eğitim anlayışı arasında olacaktır. Neden yarı-eğitim ya da sözde eğitim dediğimizi kısaca açıkladıktan sonra söze devam etmekte fayda vardır.
İnsanlığın yeryüzündeki varlığı ile bilgisinin ezeli kaynağına ve birikimine işaret eden eğitim (terbiye), insanın bahsettiğimiz cevherin tezahürleri ile bu dünyada varoluş gayesi uyarınca yaşayabilme niteliğini kazanması anlamına gelmektedir. Son birkaç yüzyıldır insanlığın muhatap olduğu kopuşla birlikte bu eğitim yerle, dünya hayatıyla, sınırlı insan fikri ile ve nihayet bütünüyle maddi bir çerçeveyle sınırlandırılmış bir öğretim süreciyle eş anlamlı hale gelmiştir. Her nasılsa eğitim ve öğretim ayrımı muhafaza edilmiş olsa da ezeli hikmetle ilintili bağlarından koparılmış ve tersyüz edilmiş bir ayrımdır bu. Eğitim daha çok bir öğrenme ve öğretme süreci olarak tanımlanır olmuştur. Bütüncül bir gaye unsuru içerilse bile bu gaye sözünü ettiğimiz maddi çerçeveyle sınırlı kalmış, en fazlası insanın özgürleşmesi ya da kendini gerçekleştirilmesi gibi cazip ancak oldukça tartışmalı ve şu katı maddi çerçeveyi perdelemeyi çok iyi başaran bazı hedeflerden bahsedilmiştir.
Başlıktaki tuhaf eğitişim ve eğitlence kavramları ile girişteki ürkütücü töresiz tabiri trajik çağrışımları ile hedeflediğimiz kıyaslama için anlamlı bir çerçeve sunmaktadır. Dolayısıyla bu kavramlar etrafında bir kıyaslama ile töreli eğitimin özellikle ne olmadığı ve ne olabileceği üzerinde konuşabiliriz.
Töresizlik hali esasen anominin hakikatini temsil eder. İnsanın doğasına işlenmiş olan cevherin ve bununla ilişkili bir nitelikte kendisine verilmiş olan nihai gayenin ördüğü bir hayattan uzaklaşma hali gerçek bir normsuzluk durumudur. Nomos’tan kopmuş bir hayattır bu. Etimolojik kökeni Aramice ve Eski Yunan diline uzanan ve oradan Arapçaya namus olarak geçmiş bulunan nomos ya da töre bütünüyle insan ürünü yasalar ya da kurallar olarak görülmemelidir. Nomos/töre yaratılışın asıl kaynağından gelen ve insan ürünü yasalara da kaynaklık eden ezeli cevhere atıfla kabul edilmelidir. Tradisyonel devirler öğretisinin penceresinden bakıldığında, çevrimler ilerledikçe bu cevher insanların yaşamındaki yerini kaybetmek durumundadır. Bu nedenle olsa gerek içinde bulunduğumuz devirde kaybedileni hatırlamak esastır.  Bu bağlamda törenin inşa ettiği hayat da eğitim de yeni  çağlardaki benzerlerinden oldukça farklıdır. Bu eğitimi en güzel ifade eden kavram belki de “eğitişim”dir. Yönetimin yetmeyip yönetişimin icat edilmesi gibi eğitim eskimiştir artık eğitişim gerektir. Bir yanlış anlamaya engel olmak için belirtmek isterim ki –eğitim kelimesinin uydurulmasındaki hataların ve etimolojik kökeninin de farkında olarak- “eğitişim” kavramı görece ve en azından anlamca uygun bir türetmedir. Yönetişimde olduğu gibi katılımı, öğrenenin aktifliğini ve öğrenme-öğretme sürecindeki karşılıklılığı çağrıştırmaktadır. Ancak sorun bu kavramda ya da türetilmesinde değil sunumunda ve kullanımındadır.
Geleneksel eğitimin ya da terbiyenin tek yönlü, öğreneni pasifleştirici niteliklerinden dem vurularak yeni bir eğitim öngörülmektedir. Fakat bu bir tür indirgeme yoluyla yanlış bir varsayıma ve kıyasa yol açmaktadır. Mesela terbiye yerine aynı gerekçelerle “terbiye-leşmek” diyemeyeceğimiz açıktır. Geleneksel devirlerin eğitim anlayışını ifade eden terbiye, söz konusu olduğu bütün toplumlarda yetkin olanın yetkinlik ilkesi uyarınca yetkin olmayanı yetkinleştirmesi sürecini ifade etmiştir. Buradaki terbiye, günümüz dünyasından bakınca tek yönlü bir aktarım ya da otokratik bir öğretici merkezlilik ve pasif öğrenci gibi yakıştırmaları çağrıştırmaktadır.
Modernleşme, toplumsal evrimcilik ve ilerlemecilik çizgisinin ürünü olan eğitim anlayışları bu yakıştırmaları ya reddetmiş ya da tersyüz ederek dönüştürmüştür. Bir yetkinlik ilkesi, tezahür ettirilecek bir yaratılış özü ya da bu özle ilişkili bir gayenin yerini belirsiz bir başlangıç, belirsiz bir gelecek ve bütünüyle maddi sınırlara hapsedilmiş bir ilerleme hedefi almıştır. Bunun sonucunda doğal olarak yetkin bir öğretici ya da rehberin yerini kolaylaştırıcı bir yardımcı alırken öğrenci merkeze konumlandırılmıştır. Öğrenci merkezlilik olarak dilimize ve eğitim edebiyatına giren ve popülerleşen bu sonuç aslında bir yanılsamayı da meşrulaştırmıştır. Merkezde artık öğrenci ya da öğretici yoktur. Söz konusu olan tam bir merkezsizliktir. Öyle ki bir yetkinlik ilkesi var olmadığından ne öğretilecek şey, ne öğretecek kişi ne de öğrenecek kişi önemlidir. Önemli olan tek şey süreçtir. Öğrenecek bir şey olmadığında esas olan “öğrenmeyi öğrenmektir.” Bu ayartıcı slogan artık bilimsel bir yasaya ve ahlaki bir norma dönüşmüş durumdadır. Oysa geleneksel devirlerin eğitiminin ya da terbiyesinin kökenin yer alan inisiyasyon sürecinde temelin niyet ve niyet eden kişi olduğunu hatırlamak bile öğrenci merkezliliğin bu kişi merkezliliğin bozulmuş bir versiyonu olduğuna işaret edecektir. Yeni öğrenci merkezlilik sloganının görünenin ardındaki anlamlarına bakıldığında öğrencinin sözde çıkarlarından ve daha doğru bir deyişle ilerlemeci çıkarlardan başka bir şey olmadığı görülecektir. Bu merkezdeki öğrencinin en fazla ihtiyaç duyduğu şey de eğlenmektir. Bu noktada edutainment olgusu gündeme gelmektedir.
“Edutainment” kavramının karşılığı olarak ve yüklediğimiz anlama atfen bir tür uydurma niteliğinde kullandığımız eğitlence kelimesi henüz bizde çok popüler olmasa da etkisi bakımından oldukça tanışık olduğumuz bir şeydir. Bugün eğitim süreçlerine taraf olan herkes eğitim etkinliklerinin oyun ve eğlence niteliği taşıması gerektiğinde hemfikirdir. Dahası eğitimin bir oyun ve eğlenceden ibaret bir şey olarak anlaşılması kaçınılmazdır. Dış dünya o denli “neşeli”, o denli eğlenceli ve ışıltılıdır ki okul da bununla yarışabilmek zorunda kalmıştır. Sınıf bir gösteri sahnesidir ve öğretmen bir performans sanatçısı ya da daha çok stand-up’çı olarak bu sahnede yer almalıdır. Öğrenciler ise mutlaka acayip (!) eğlenmelidir dersler boyunca.
Tasvir etmeye çalıştığımız eğitişimin ve eğitlencenin şenlikli görünümüne rağmen bugünün eğitimine gerçek karakterini veren unsurlar oldukça farklıdır. Standardize testler, merkezi sınavlar, ilkokuldan başlayan sıralamacı, elemeci, rekabetçi notlandırma filan bunların neresi eğlenceli bilinmez ama bugün eğitimden anlaşılan da kastedilen de bunlardır. Bunca eğitimcinin ilkokuldan itibaren çocukları testlerle sıralamanın, yarıştırmanın, elemenin bir facia ve de kelimenin hakiki anlamında bir skandal olduğunu görememeleri, daha doğrusu görmezden gelmeleri üzücüdür. Sınavsız, yarışmasız, elemesiz bir eğitim süreci düşünülememektedir. Büyük verinin ve ileri istatistiğin ayartıcılığı ile bu sınavlardan ya da testlerden alınan puanlar üzerinden facia daha da derinleştirilmekte, anlama bürünmeye zorlanmaktadır. Öğretmenlerhaklı olarak anne babalara çocuğunuzu başka çocuklarla kıyaslamayın diye hep söylerler. Buna karşın bütün bir sistem resmen bu kıyaslamaya düşkünleşmiştir. Sınıftakileri birbiri ile kıyasladığı yetmezmiş gibi okuldaki diğer öğrencilerle, sonra da ülkedeki diğer öğrencilerle dahası dünyadaki diğer öğrencilerle kıyaslamaktadırlar. PISA gibi sınavların eğitim sistemlerine yapıp ettiğine insaflıca bir bakmak yeterlidir. Doğrudan söyleyelim, töreli eğitim testsiz, sınavsız, elemesiz, rekabetsiz bir eğitim gerektirir. Bu mümkün mü diye soruyorsak ya faciada payı olanlardanızdır ya da facianın eğittiği ve aksinin mümkün olmayacağını öğrettiği insanlardan.  
Eğitim bir oyun ve eğlenceden ibaret değildir. Tıpkı hayatın kendisi gibi. Eğitimin eğlenceli olması gerektiği fikri saçma sapan televizyon dizilerinin, magazin kültürünün hâsıl-ı kelam güncel yaşamın bize dayattığı “sözde eğlenceli” dünya yanılsamasının yarattığı bir şeyden başkası değildir. Oysa eğitim “zevk” alınan bir şey olmalıdır kelimenin asli anlamında ve zahmetlidir. Aristoteles’in deyimiyle en azından kökleri acıdır…

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir