Ne içindeyim zamanın,
Ne de büsbütün dışında;
Yekpâre, geniş bir ânın
Parçalanmaz akışında.
Ne içinde olunabilen ne de tamamen dışında kalınabilen zaman nasıl bir zamandır acaba? Zamanı bir ‘süre’ ya da ‘süreç’ olarak düşündüğümüzde yaratılmış herhangi bir varlığın onun dışına çıkabilmesi mümkün görünmemektedir. Hatta büsbütün onun içindedir. Eğer zamanın dışına çıkılma durumundan bahsedeceksek ilk aklımıza gelen ölümden sonraki hayattır. Orada sonsuzluğun egemenliği hakimdir. Ama burada bahsedilen zaman bu da değildir. Öyleyse başka bir şekilde düşünmemiz gerekiyor; İnsan ne tür bir durumda bulunursa zamanın hem dışında hem de içinde olabilir? Burada da akla ilk gelen, insanın bir varlığa dönüşmeye başladığı ilk hali olan ‘cenin’ durumudur. Ama cenin de bir insandır ve hakları vardır. İnsanın tensel olarak zamanın dışına çıkması mümkün olmadığına göre cenin için de zaman söz konusudur. O da ‘süre’ye dahildir.
Şiirde bir ‘ara yer’den bahsedilmektedir. Zamanın hem var hem de yok olduğu…Zamansal olmayan tek durum sonsuz olandır. Burada izaha gelebilecek şey zamanlı olanla, sonsuz olanın yan yana bulunma durumudur. Bu enteresan nokta ise insanın tensel varlığına ilişkin değil, ruhi varlığına ilişkindir. İnsan teniyle zamana dahil olmasına karşın, ruhuyla sonsuza dahildir.. Ruh ile tenin birbirinden bağımsızlaşma anı ise zaman ile sonsuzun kesişme anıdır. Bu noktada zaman, özü olan ‘an’dan ibarettir. Bütün çizgilerin noktadan ibaret olduğu gibi. ‘An’ ise ‘süre’ olan zaman göre daha bütünlüklü, daha büyük ve daha anlamlıdır. ‘An’, zamanın anasıdır. Ve ‘an’ sonsuz olanın tabiatına sahiptir. Sonsuz, denebilir ki, geniş bir ‘an’dan ibarettir.
Bu durumda soruyu yeniden şöyle sorabiliriz; İnsan hangi halde bulunursa bu ‘an’ı yaşıyor olabilir? Şiir, bu soruya verilecek cevapla en büyük kapısını açmış olacaktır bize. Bu an ‘fark etme anı’dır. İnsanın varlığın hakikatini gördüğü ve tamamen dikkatten ibaret hale geldiği ve bütün eksikliklerinden soyunup tek başına ruh kesildiği andır. Bir nevi, tasavvuftaki cezbe halidir. Ten, dünyada olunmasına rağmen devre dışı kalmıştır. Yani ölmeden önceki ölüm gerçekleşmiştir. Bu, gerçek dirilişi içinde taşıyan bir ölümdür. Burada şunu söyleyebiliriz; şiir, manevî olanın zemininde nefes alan bir şiirdir.
Bir garip rüyâ rengiyle
Uyuşmuş gibi her şekil,
Rüzgarda uçan tüy bile
Benim kadar hafif değil.
Sonsuz olanın karşısında dikkat kesilmiş bir ruha, çevresindeki her şey eşlik eder. Yani onlar da dikkat kesilirler. Çünkü sonsuz olanla karşılaşan varlık onda gerçek özünü görür. Ve nihayette bütün varlığın özünün kaynağı aynı olduğu için hiçbir varlığın eylemi diğerine zıtlık teşkil etmez. Onlar da aynı şekilde dikkat kesilirler. Bu durum onları başka bir rüyaya götürür ve uyuşmuş gibi olurlar.
Gerçeği fark eden insan, bütün ağırlığı üzerinden atan insandır. Ağırlık, çokluğun bir sonucudur. Oysa burada her şey kendi özüne yükselmiş ve tekliğin hafifliğini giyinmişlerdir. Tanpınar’ın Abdullah Efendinin Rüyaları adlı hikayesindeki kahramanın rakamı bir (1)dir. ‘Elde kalan birdi. 1 onun çok iyi bir rakamıydı, evvelâ tekti ve sonra vahdetin ve vahdaniyyetin rakamıydı.’ (Hikayeler, s.172, Dergah Y., 1999) İnsanın gerçeğe yaklaşması her şeyi tek’e indirmesi anlamına gelir. Tek olana ulaşan ağırlık hissetmez.
Başım sükûtu öğüten
Uçsuz, bucaksız bir değirmen;
İçim muradına ermiş
Abasız, postsuz bir derviş;
Hakikati bulan sükûta erer. ‘Söz gümüşse, sükût altındır’ diyen geleneğin kaynağı, hakikattir. Sükûta eren, muradına erer. Karmaşa, huzursuzluktan doğar. Telaş, istediğini ele geçirememiş olmanın verdiği ıstıraptan doğar. Oysa hakikate eren, her şeyi elde etmiş olur. Her şeyi elde etmiş olan huzurun sükûnetini yaşar.
Kökü bende bir sarmaşık
Olmuş dünya sezmekteyim,
Mavi, masmavi bir ışık
Ortasında yüzmekteyim.
Eskiler, insan âlem-i sağir’dir, yani küçük alemdir demişlerdir. Her şey aynıyla onda mevcuttur. Her insan böyledir ama bunun bilgisine hakikati görenler sahiptir. İnsan âlemin merkezidir. Her şey anlamını ondan başlayarak bulur. Dünya, insan varolduğu sürece anlamlıdır yoksa bir hiçtir. İnsanın âlem hakkındaki bilgisi sezgiseldir. O, çoğu şeyi sezerek anlar. Bu sezginin kaynağı ise ‘âdeme öğretilmiş olan isimlerdir’. Bu sezgiye sahip olan, genişliğin, ‘geniş bir ân’dan ibaret olan sonsuzun ortasında yüzer. Ve hiçbir engel bu yüzmeye mani olamaz. Mavi, iki büyüklüğü, iki genişliği gösterir bize. Gök mavidir. Deniz mavidir. Gök, ilahî olanı işaret eder, deniz ise merhametin kucağını… Her ikisi de insanın tenini boğacak kadar uçsuz bucaksızdır. Göğün insanı olmak için hakikati görmek gerekir. Deniz ise, ruhun hafifliği karşısında bütün fiziki kurallarından vazgeçer.
(2001)
