Dünya, bir halini kavratmadan başka bir hale dönüyor. O kadar hızlı oluyor ki bütün bu dönüşüm, kitleler uyum sağlamakla olanı kavramak arasında bocalıyor. Uyum sağlamasa hızla döneminin cahili durumuna düşüyor. Uyum sağlasa, yaşananın ne olduğunu kestiremeden balıklama dalmış oluyor. İki türlü de bu dönüşüm kitleleri çaresiz bırakıyor. Bu hız, ilk başta düşünme kabiliyetini tavsatıyor. Modern zamanlarda yaşamak ve düşünmek arasındaki mesafe gitgide açılıyor. İnsanların elindeki tercih hakkı gerçekte elinden alınıp yerine sınırlı bir tercih imkanı abartılı özgürlük söylemleriyle sunuluyor. Dijital mecraların özgürlükçülüğü, çoğulculuğu, demokratik bir tutumu esas aldığı düşünülse de bu mecraların daha hiyerarşik ve belirlemeci olduğu fark edilebiliyor. Twitter, Facebook, İnstagram, Youtube, Netflix ve daha pek çok mecra kitlelerin kendini ifade alanı bulduğu yerler olarak tanıtılıyor. Bu yazıda, dijital mecraların topluma ne yaptığını ya da ne yapmak istediğini Netflix üzerinden değerlendirmeye çalışacağım. Netflix’i esas almamın temel sebebi de, sinemanın tarihsel gelişimi içerisinde bir film gösterim imkanı olmasıyla önemli bir yere oturması. Sinemanın geleceğinde Netflix’in ya da benzerlerinin bir dağıtım imkanı olarak çok daha yaygınlaşacağı kanaatindeyim. Film gösterimini bir mekana bağlı olmaktan çıkarmasıyla, teknik olarak kaliteli ve kesintisiz film izleme imkanı sunmasıyla sinema salonlarının yerini hızla Netflix ve türevlerinin almasını bekliyorum. Bunun sonuçlarının olumlu ya da olumsuz olmasından ziyade Netflix’in ne anlama geldiği üzerine düşünmek daha anlamlı görünüyor. Hemen her alanda olduğu gibi gelenekçilik ile yenilikçilik arasındaki kısır çekişmelere girmeden Netflix’in yaptığı şeyin ne olduğunu algılayabilmek ve buna göre konumlanmak özne dikkatine daha uygun düşüyor.
Netflix Nasıl Yükseldi?
Netflix’in kurumsal doğuşu 1990’lı yıllara kadar uzanır. 1997 yılında Kaliforniya’da Reed Hastings ve Marc Randolph’un girişimiyle DVD satışı ve kiralama işi yaparak faaliyetlerine başlayan Netflix’in hızla dönüşüme ayak uydurduğu görülür. İki girişimci, 2007 yılında internet üzerinden film izleme imkanı sunan bir altyapı oluşturur. 2010 yılında şirket Kanada’ya açılır. 2013 yılında House Of Cards adlı diziyle ilk özgün içerik üretilir. Netflix, 2019 Ocak ayındaki verilere göre dünya çapında 158 milyon, Türkiye’de ise 1 buçuk milyondan fazla aboneye ulaşır. 2020 yılında Koronavirüs salgınıyla birlikte Netflix kendi tarihinin en büyük zirvesini görür. Yaklaşık 4 ay boyunca evlerinde karantina altında kalan insanlar, dijital mecralara normal zamanlara göre daha fazla yönelir. Bu yönelme sonucunda Netflix’in ismini neredeyse duymayan kalmadı denilebilir. Bu süreçte, internet üzerinden Netflix’te izlenebilecek filmler sıralaması, Netflix dizi listeleri, Netflix’te kesintisiz, kaliteli film izlemenin yolları ve daha pek çok benzer temalı yazı ardı ardına yayımlandı. Türkiye’de birkaç yıllık mazisi olan bir organizasyon sanki onlarca yıldır varlığını sürdüren bir kuruluşmuş gibi kendini kabul ettirdi. Abonelik sistemiyle faaliyet gösteren ve Türkiye’de normal bir abonenin yaklaşık 30 lira gibi bir ücret ödeyerek abone olabildiği mecraya dönük bu ilginin kaynağını nereden aldığı önemli bir soru olarak varlığını koruyor. Türk insanının sinemayla kurduğu ilişkinin tarihsel kökenleri yoklandığında ancak anlaşılabilecek olan bu ilginin bundan sonra aynı yoğunlukta devam edip etmeyeceği de son derece önemli. Bugüne kadar yeni bir mecraya olan merakın eşlik ettiği ilgiden bahsedilebilirken bundan sonra beklentilerle hizmetin uyuşmasından kaynaklanan tutarlı bir ilgiden ya da uyuşmazlıktan kaynaklanan bir kopuştan söz edilebilir. Türk halkının ekseriyetinin Netflix’i kabullenip kabullenmemesi daha çok Netflix’in Türk filmlerine dönük tutumundan hareketle belirlenecek gibi görünüyor. Türk halkının film izleme pratiğinin Türk filmi izleme şeklinde somutlaştığı düşünüldüğünde, bu mecrada beklediği sayıda ve içerikte Türk filmini izleme imkanı bulabildiği ölçüde ilgisinin artacağı düşünülebilir. Türk halkının izleme tavrını görmesinden hareketle olacak ki, Netflix Türkiye’de dizi üretmeye başladı. 2020’nin Haziran ayına kadar Netflix tarafından Türkiye’de yaptırılan diziler “Hakan: Muhafız” (2018), “Aşk 101” (2020), “Atiye” (2019) ve “Rise Of Empires: Ottoman”ın (2020) Türk halkının ilgisini çekip çekmediğini kestirmek kolay değil. Dizi ve filmlerin izlenme sayıları Netflix tarafından paylaşılmadığından nesnel bir yorumda bulunmak zor görünüyor. Ancak bu diziler arasından en çok “Aşk 101” adlı yapımın Türk seyircisi tarafından beğenildiği film değerlendirme sitelerinde ve sosyal medyada yapılan yorumlara bakılarak söylenebilir. Netflix’in kendi yapımlarının yanı sıra popüler Türk dizi ve filmlerini de alarak yayınlamasının ticari kaygılardan kaynaklı olduğu yorumu yapılabilir. Netflix’in yaptığı en çok izlenenler sıralamalarında yeni yayımlanan Türk film ve dizilerinin en üstlerde olması Türk halkının kahir ekseriyetinin Netflix’e Türk film ve dizilerini izleyebilmek için abone olduğu kanaatimizi güçlendiriyor. Netflix’in yayımlamayı tercih ettiği Türk filmleri de kitlenin ortalama isteğine göre belirlenmiş görüntüsü veriyor. Ağırlığı komedi olmak üzere, sinemada da çok izlenen filmler Netflix’te de kendine yer buluyor. Netflix’in bu bakımdan ticari olarak rasyonel bir eğilimde olduğu gözlenebiliyor.
Akıl Netflix’in, Emek Yerel Sinemacıların
Netflix’in ticari bir kuruluş olarak rasyonel ticari eğilimlerinin zıddına çeşitli yönelimlerine de rastlanıyor. En bariz olanı, Netflix yapımı dizi ve filmlerde Batılı insanın zihninin arka planındaki çok tipik bir Doğu fotoğrafının tekrar üretilmesi şeklinde kendini belli ediyor. Doğu’nun kötü yönlerini, yürürlükten kalkmış adetlerini, egzotik, yabansı yanlarını bütün bir toplumun tek ifadesi olarak sunma çabası çok rahat fark edilebiliyor. Bu yapımların Batılı festivallerde ödüller alması ve arkasından büyük puntolarla duyurulması Batı insanının zihnindeki Doğu imgesini daha da pekiştiriyor. Bunu Netflix’in Araplar ve Hintliler üzerinden anlattığı hikâyelerde daha belirgin olarak görmek mümkün. Netflix’in herhangi bir ülkenin sinemacılarıyla ortaklaşa ürettiği özgün yapımların o ülkenin sinema birikimini dışlayan, kültür varlığını göz ardı eden bir yapıda olduğu kolaylıkla fark edilebilir. Netflix düzeninin yerel uygulayıcısı olan sinemacılar, biçim ve içeriğin yapımcı tarafından belirlenmesine aldırış etmeden böyle bir çalışmada bulunmanın kariyerlerine katacaklarına bakarak kendilerine biçilen edilgen konumu sorgusuz kabul ediyorlar. Netflix’in Türkiye’deki sinemacılarla ortaklaşa ürettiği dizilerden hareketle bu görüşümüzü delillendirmek mümkün olabilir. 2020 Haziran’ına kadar Netflix yapımcılığında Türk sinemacılarla ortaklaşa üretilen dört diziyi sırayla senaristler çerçevesinde değerlendirelim. Atiye’nin senaristleri Jason George, Nuran Evren Şit ve Fatih Ünal’dan oluşuyor. Hakan: Muhafız’ın senarist kadrosu da şu şekilde: Jason George, Yasemin Yılmaz, Emre Özpirinçci, Kerim Ceylan, Atilla Ünsal ve Aşkım Özbek. Rise of Empires: Ottoman’ın senaristi de Celal Şengör ve Emrah Safa Gürkan danışmanlığında Kelly McPherson olarak belirtiliyor. Senaristi Meriç Acemi olan Aşk 101 dizisi senaryo ekibinde yabancı olmayan Netflix’in tek Türkiye yapımı olarak öne çıkıyor. Bu diziler arasında Aşk 101’in Türk halkı tarafından en çok beğenilen dizi olduğu bilgisi de böylece anlamlanıyor. Diğer üç dizinin senarist kadrosunda bulunan yabancı isimlerin bir tür sansür görevlisi olarak işlev gördüğü, senaryoları Netflix ideolojisine uyarlamak için senaryo ekibine dahil edildiği sonucu çıkarılabilir. Bu dizilerin atmosferinin hiçbir Türk’ün üretemeyeceği derecede Türk toplumuna yabancı olmasından hareketle de aynı kanaate varmak mümkün. Dizilerin yönetmenlerinin Türk isimlerden oluşması ama senaryoların yabancılar tarafından belirlenmesi Netflix düzeninin tipik bir özeti olarak tebarüz ediyor. Netflix’in Türkiye üzerinde yaptığı bu dört dizide olduğu gibi çeşitli ülkelerin sinemacılarıyla yaptığı dizi ve filmlerde de filmin aklı Netflix düzenince, teknik yönleri ise yerel sinemacılarca oluşturuluyor. Netflix yapımlarındaki yaygın eşcinsellik vurgusunun bu planlı politikanın bir izdüşümü olduğunu gözden kaçırmamak gerek. Merkezi bir akıl tarafından kurgulanan dizi ya da filmlerde çeşitli ülkelerin sinemacıları birer mavi yakalı konumuna indirgeniyor. Yerel işçiler ücret karşılığında emeklerini satıyor, üretimin kendileriyle ilgili küçük bir boyutuna odaklanıyor, ortaya çıkan eserin ne olduğuyla ilgili bir tasavvura sahip olamıyor. Böylece Netflix düzeninin içinde yer alan yerel sinemacıları sanatçı yerine teknisyen olarak değerlendirmek kolaylaşıyor.
Küresel Tahakküm Sineması
Netflix düzeninin sinemadaki anlamı Hollywood’un yeniden dünya sinemasını domine etme çabası olarak görülmemeli. Bunun da ötesinde tüm ülkelerin sinemalarını şekillendirme arzusunu görmek daha yerinde olacaktır. Küresel bir dağıtım tekeli yaratmak, bunun sahiplerine muazzam bir güç sağlayacak. Henüz abone sayısı milyonlarla ifade ediliyor olsa da, çok yakın zamanda milyarları bulan abone sayısına ulaşan bir Netflix’in sinema üzerindeki etkisini hayal etmek bile kolay değil. Birçok sinemacının bu tekelin beğenisini kazanmak için çaba göstermesi ve bu doğrultuda filmler yapması kaçınılmaz olacak. Hele yalnız kendi ülkelerinde dağıtım imkânı bulabilen Türkiye gibi ülkelerde yaşayan yönetmenler, dünyanın her tarafında izlenme güdüsüyle Netflix lehine gönüllü bir sansür mekanizmasını işletebilirler. Bu durumda, uluslararası bir şirketin bütün ülke sinemalarını biçim ve içerik olarak şekillendirmesi kaçınılmaz olacaktır. Çeşitli ülke sinemacıları Netflix düzenini başka ülkelere dağıtım sorununu çözmek için bir imkan olarak görecek ama bu dağıtım ağına dahil olmak için sanatının özgün tonunu sıyırıp atması gerekecektir. Bunu Türk sineması gibi güçlü bir damarı olan bir ülkenin sinemacılarının bütünüyle kabul etmesi beklenemez. Bu durumu protesto edecek, eski dağıtım ağına razı olarak özgünlüğünde ısrar edecek yönetmenlerimiz de olacaktır. Ancak böyle bir tekelin baskın yöneliminden hareketle sinema ortamının Netflix düzeniyle aynı doğrultuda olması olağan gibi görünüyor. Nitekim bu zokayı şimdiden yutan Türk yönetmenler de yok değil. Sinema salonlarındaki gösterimlerine eş zamanlı olarak Netflix’e de filmini satan Yılmaz Erdoğan bunun ilginç bir örneği. Yılmaz Erdoğan gibi geleneksel değerlerden beslendiği görüntüsü veren bir sinemacının bile bu yönelimi gelecek için çok şeyler anlatıyor. Dünyanın farklı kültürlerini yansıtan farklı sinema akımları, dilleri dönüşerek tek bir kalıba girme tehlikesiyle çok yakın zamanda yüzleşebilir. Kuralı koyanların, dağıtıma sokma imtiyazını elinde bulunduranların belirlediği sanal ideolojik kalıplara aykırı olan filmlerin dünya sinema çevrelerinde hükmen mağlup kabul edilmesi de mümkün olabilir. Youtube’un dünyanın her bir köşesinde izlenen mecraya dönmesinde olduğu gibi Netflix film izlemede tek mecraya dönüşürse, sinemadaki farklı eğilimlerin silinme ihtimali de ortaya çıkabilir. Sinema tarihini kısırlaştıracak bu tekleştirici yönelim, ulusal çapta film izleme imkânı sunan Türkiye’de Blu TV, Puhu TV gibi internet yayını yapan mecraları da baskılayıcı mahiyette. Bu kanalların sahip olduğu film ve dizi havuzunu hızla bünyesine katan Netflix, kendisine abone olanlara diğer kanallardaki içerikleri de sunarak tekel vasfını kazanma yolunda hızla ilerliyor. Bütçe ve uluslararası propagandasıyla bir deve benzeyen Netflix düzeni ile bu anlamda rekabet edebilecek yerli bir mecranın ayakta kalması hiç kolay değil. Buna rağmen Blu TV’nin tam da Netflix’in boş bıraktığı yeri doldurmak için çabaladığı ve bu konuda da yadsınamaz bir mesafe kat ettiği seçilebiliyor. Türkiye’nin popüler olmayan değerleri, marjinal alt kültür tipleri ve kısmen sanat filmleri Blu TV’de kendine yer buluyor. Bunların Netflix’te yer almadığı ve ayrı bir izleyen kitlesi olduğu düşünüldüğünde Blu TV gibi ulusal internet film mecralarının bir ölçüde sınırlı bir alanda barınması mümkün olabilecek gibi görünüyor.
Ulusal Kültürlerin Sırtına İndirilen Paslı Bıçak
Görsel kültürün günden güne her alanı kapladığı bir ortamda, film ve dizi kültürün en büyük belirleyeni haline gelecek demektir. Tarih boyunca işaret kültürü, sözlü kültür ve yazılı kültürün hâkim olduğu çağlar yaşandı. İnsanlığın 21. yüzyıl ve sonrasına denk düşen devresinde görsel kültür hâkimiyetinin ciddi bir süre devam edeceği öngörülebilir. Bu hâkimiyet biçiminin işaret, sözlü ve yazılı kültürlerdekine kıyasla kitleleri daha edilgen olmaya ittiği de dikkate alınırsa insanlığın üzerinde çok büyük bir belirleyici gücü olacağı kabul edilebilir. Bu belirleyiciliğin Türkiye’de Türk sinemasının gelişimiyle birlikte yerli kültürden beslendiği ve kitleleri şekillendirdiği söylenebilir. Kitlelerin de buna olumlu tepki vererek aynı ölçüde Türk sinemasını şekillendirdiği ifade edilebilir. Türkiye, İran ve Hindistan gibi kapitalizmi ve onun dayattığı küresel sistemi bütünüyle benimsememiş ülkelerin sinemalarındaki kültürlerinden kaynaklı özgün tonların bu tektipleştirici piyasa düzeninde günden güne silinmesi tehlikesiyle karşı karşıyayız. Hollywood’a Amerikan hayat tarzını dünyaya pazarlaması ve Amerikan kültürel hegemonyasını gerçekleştirmek için bir araç olması noktasında yapılan bütün eleştirileri hatırlarsak; bu eleştirileri de gölgeleyecek netlikte bir kültürel muhalefetin şimdiye kadar Netflix’e karşı yaratılması gerekirdi. Bu konuda kendimi de dışarıda tutmadan söyleyebilirim ki; Netflix ve getirdiği mantığın bizlere bahşettiği konfor karşısında teslim bayrağını çekmiş görüntüsü veriyoruz. Hollywood düzeninin ulus devletler için gayri milli anlamları daha belirginken Netflix’in yerliden ziyade yerel soslu sunumları ulusalcı reflekslere sahip olanların da bir ölçüde gazını alıyor. Bu bakımdan bir kültürel kolonyalizmden bahsedilecekse, Hollywood düzenini klasik kolonyalizmle Netflix düzenini de işbirlikçi yönetimler üzerinden yürütülen kolonyal faaliyetlerle imlemek daha yerinde olacaktır. Türkiye’deki sinema üzerine düşünen aydınlar başta olmak üzere hemen her alanda çalışmalar yapan aydınların Netflix güzellemeleri yaparken işbirlikçi aydınların makyajına aldandığını da vurgulamak gerekir. Netflix düzeninin çeşitli ülkelerin insanını ısındırmak için o ülkeye ait çok sayıda popüler dizi ve film yayınlaması bir bağımlı kılma taktiği olarak görülebilir. Netflix’in hızla kendi yapımlarını devreye alma çabası ve çeşitli ülkelerden seçtiği yönetmen ve sinema ekibine film ya da dizi yaptırması o ülkeden birileriyle kültürel işgali halka daha kolay benimsetme girişimi olarak değerlendirilebilir. Türkiye’de Radyo Televizyon Üst Kurulu tarafından Netflix ve türevi internet yayıncılarının yayınlarıyla ilgili düzenleme çalışmalarına Netflix’ten önce bu aydın çevresinin karşı çıkması da bu aydın çevresinin misyonunu net olarak gösteriyor. Facebook, Twitter, İnstagram gibi Netflix’in de ulus üstü bir yere konumlanıp ulus devletleri ciddiye almaması da ulus devletlerin halklarını ayartmasından aldığı güçle ilgili. Bu halk kitlelerini bağımlılıkla kendini istemeye zorlayan Netflix düzeni, ulus devletleri de işlevsiz bırakıyor. Halkın kışkırtılmış arzusuna yaslanarak ulus devletlerin egemenlik haklarını da bir bakıma ilga edecek kadar pervasızlaşan Netflix düzeni, küre çapında yayılmasından aldığı güçle hiçbir kimseye hesap vermeye yanaşmıyor. Netflix düzeninin gücü biraz da, ulusların kendi içindeki çekişmelerinde yara alan ulusal medyanın güçsüzlüğünden kaynaklanıyor. Ulusların içindeki politik meselelerde tarafsız rolünde kalarak daha üst bir politik gündemi kitlelere dayatan Netflix düzeni, küreselleşmenin ve dolayısıyla kapitalizmin ihtiyaçlar listesini kitlelere bir gereklilikmiş gibi kabul ettiriyor. Netflix düzeninin sorgusuz sualsiz yerini sağlamlaştırdığı Koronavirüs salgını süreci, ulusun etkinliğini kırarak ulus üstü yapılarla bireyi doğrudan irtibatlandırma işlevi gördü. Ulusal kültürleri günden güne gerileten Netflix düzeni, dünyanın her yanında mevcut kimliklerin üstünü aynı boyayla boyayarak bir safi alıcılar kitlesi ortaya çıkarıyor. Bu hedefe ulaştıklarında robotlara da ihtiyaç duyacaklarını sanmam. Sadece verili olanı alacak, her yere rahatlıkla sürülebilecek bir insan sürüsü her isteklerini kolayca yerine getirecektir.
